Onkoloji Sık Sorulan Sorular

Hayır, kanser kişiden kişiye bulaşmaz. Kanser hücreleri sağlıklı bir kişinin bağışıklık sistemi tarafından yok edilir; öpüşme, aynı kaptan yemek yeme ya da cinsel temas ile kanser geçmez. Yalnızca HPV ve hepatit B gibi bazı virüsler bulaşır ve yıllar içinde kanser riskini artırabilir; bu virüslere karşı aşı ve tarama bulunur [3][5].

Kanserlerin çoğu kalıtsal değildir; olguların yaklaşık yüzde beş ila onunda doğuştan taşınan bir gen değişikliği rol oynar [4][5]. Ailede genç yaşta ya da birden fazla kişide aynı kanser görülmesi, kalıtsal risk için değerlendirme nedenidir. Bu değerlendirme kan örneğinden yapılan bir testle ve genetik danışmanlıkla yürütülür; ayrıntı kalıtsal kanser risk değerlendirmesi sayfasındadır.

Hayır, tek başına yüksek tümör belirteci kanser tanısı koydurmaz. CEA, CA 125 ve CA 19-9 gibi belirteçler iltihap, karaciğer hastalığı, sigara ve iyi huylu kistlerde de yükselebilir [4][5]. Bu testler tanıdan çok tedavi yanıtını ve takibi izlemek için kullanılır. Yüksek değer, görüntüleme ve gerekirse biyopsi ile birlikte hekim tarafından yorumlanır.

SUV, PET görüntülemede bir bölgenin şeker tutulumunun sayısal ölçüsüdür; yüksek değer hücrelerin daha hızlı şeker kullandığını gösterir [5]. Kanser hücreleri sıklıkla yüksek tutulum gösterir, ancak enfeksiyon, iltihap ve iyileşen doku da tutulum yapabilir. SUV tek başına tanı koydurmaz ve farklı cihazlarda farklı ölçülebilir; değer, klinik bulgular ve diğer tetkiklerle birlikte değerlendirilir.

Evet, evre 4 (yayılmış) kanserde de tedavi vardır; hedef hastalığı kontrol altında tutmak, yaşam süresini uzatmak ve yakınmaları azaltmaktır [1][2]. Bazı kanser türlerinde hedefe yönelik tedavi ve immünoterapi ile uzun süreli kontrol sağlanabilir. Sonuç kanser türüne, moleküler bulgulara ve genel duruma göre kişiden kişiye değişir; tedavi hedefi ilk görüşmede açık olarak konuşulur.

Tedavi süresi kanser türüne, evreye ve tedavi hedefine göre değişir. Ameliyat sonrası koruyucu kemoterapi çoğu zaman üç ila altı ay sürer; hormonal tedavi beş ila on yıl; yayılmış hastalıkta tedavi yanıt sürdükçe devam eder [1][2]. İmmünoterapi birçok kanserde iki yıla kadar planlanır. Sürenin ayrıntısı kemoterapi ve immünoterapi sayfalarında anlatılır; kişisel plan muayenede belirlenir.

Birçok hasta tedavi sırasında çalışmaya devam edebilir; bu, işin niteliğine, tedavi düzenine ve yan etkilere bağlıdır [4]. Kür sonrası ilk birkaç gün halsizlik ve bulantı daha belirgindir; bu günlerde izin ya da esnek çalışma planlanabilir. Enfeksiyon riski yüksek işlerde ek önlem gerekir. Çalışma durumu ve rapor ihtiyacı hekimle birlikte, tedavi takvimine göre konuşulur.

Kemoterapi sırasında 38 °C ve üzeri ateş acil durumdur; beklemeden hastane acil servisine başvurulur ya da 112 aranır [8]. Kemoterapi kan hücrelerini geçici olarak azaltabilir ve enfeksiyon hızla ağırlaşabilir. Acil serviste kemoterapi alındığı ve son kür tarihi söylenir; kan sayımı yapılır ve gerekirse damardan antibiyotik başlanır. Ateş düşürücü alıp evde beklemek önerilmez.

Grip, zatürre ve COVID-19 aşıları gibi canlı olmayan aşılar kemoterapi ve immünoterapi sırasında yapılabilir ve önerilir; en uygun zaman hekimle birlikte tedavi takvimine göre seçilir [1][4]. Canlı aşılar (kızamık, suçiçeği, sarı humma gibi) bağışıklık baskılanmışken yapılmaz. Aynı evde yaşayan kişilerin aşılanması hastayı da korur. Aşı planı her tedavi başlangıcında hekimle gözden geçirilir.

Diş çekimi gibi işlemler mümkünse tedavi başlamadan önce yapılır; kemoterapi sırasında kan değerlerinin düşük olduğu günlerde kanama ve enfeksiyon riski artar [4]. Acil olmayan diş işlemleri kürler arasında, kan sayımı uygun olduğunda ve hekimin onayıyla planlanır. Kemik güçlendirici ilaç (bifosfonat, denosumab) kullanan hastalarda diş çekimi öncesi ayrıca değerlendirme gerekir. Diş hekimine kanser tedavisi mutlaka bildirilir.

Kemoterapi yumurtalık işlevini geçici ya da kalıcı olarak baskılayabilir; adet düzeninin dönmesi yaşa ve kullanılan ilaçlara bağlıdır [7]. 35 yaş altında adet çoğunlukla tedaviden sonraki aylarda döner; 40 yaş üzerinde erken menopoz olasılığı artar. Çocuk sahibi olma isteği tedavi başlamadan önce mutlaka konuşulur; yumurta ya da embriyo dondurma gibi seçenekler için üreme uzmanına yönlendirme yapılır.

Kanıtlanmış bir alternatif kanser tedavisi yoktur; "kanser aşısı", yüksek doz vitamin, bitkisel kür ve benzeri uygulamalar kılavuzlarda tedavi seçeneği olarak yer almaz [1][2][4]. Bu ürünler standart tedaviyi geciktirebilir ya da ilaçlarla etkileşerek zarar verebilir. Tamamlayıcı yöntemler (egzersiz, gevşeme teknikleri) yan etkileri hafifletmek için hekimin bilgisiyle kullanılabilir. Kullanılan her ürün hekime söylenir.

Tedavi sırasında amaç kilo ve kas kaybını önlemektir; yeterli protein (et, balık, yumurta, baklagil, süt ürünleri), sebze, meyve ve tam tahıl içeren dengeli beslenme önerilir [10][3]. Bulantı olan günlerde az ve sık öğün, iştahsızlıkta yüksek proteinli küçük porsiyonlar yardımcı olur. Özel bir "kanser diyeti" yoktur. Belirgin kilo kaybında diyetisyen değerlendirmesi istenir.

Hayır, şekerli gıdayı kesmek tümörü aç bırakmaz; vücuttaki tüm hücreler şeker kullanır ve kan şekeri sağlıklı gıdalardan da sağlanır [3][4]. Aşırı şeker tüketimi kilo artışı ve diyabet üzerinden bazı kanserlerin riskini artırabilir; bu nedenle ölçülü tüketim önerilir. Tedavi sırasında zayıflayan hastanın enerji alımını kısıtlamak zararlıdır. Beslenme, yasaklar yerine yeterlilik üzerinden planlanır.

Bitkisel ürünler, çörek otu, zerdeçal ve yüksek doz vitaminler kemoterapi ve hedefe yönelik tedavi ilaçlarıyla etkileşebilir; bazıları ilacın kandaki düzeyini değiştirir ya da karaciğere yük bindirir [3][4]. Bu nedenle tedavi sırasında hekime danışmadan bitkisel ürün kullanılmaz. Kullanılan her ürün, doz ve süresiyle birlikte hekime bildirilir. Yiyecek olarak baharat kullanımı sorun oluşturmaz.

Kürler arasında, kan değerleri uygunsa kısa seyahatler çoğu zaman mümkündür; uzun uçuşlarda pıhtı riski ve gidilen yerde sağlık hizmetine erişim değerlendirilir [4]. Seyahat tarihi tedavi takvimiyle çakışmamalı ve hekimle önceden konuşulmalıdır. Yanınıza tedavi özeti, ilaç listesi ve acil durumda aranacak numaralar alınır. Yurt dışı seyahatlerde seyahat sigortasının kanser tedavisini kapsayıp kapsamadığı kontrol edilir.

Damardan (parenteral) beslenme, ağızdan ya da tüp yoluyla beslenmenin mümkün olmadığı ya da yetersiz kaldığı durumlarda uygulanır; örneğin bağırsak tıkanıklığı, şiddetli mukozit ya da ameliyat sonrası dönemde [10]. Ağızdan beslenebilen hastada damardan beslenmenin ek yararı gösterilmemiştir. Karar, beslenme durumu, tedavi hedefi ve beklenen süre değerlendirilerek hekim ve diyetisyen tarafından verilir.

Tümör genetik testi (kapsamlı genomik profilleme), tedavi seçimini değiştirebilecek bir gen değişikliği aranıyorsa istenir; ESMO 2024 önerileri ileri evre akciğer, kolon, prostat, over ve safra yolu kanserlerinde geniş panel testini önerir [11]. Erken evrede test genellikle yalnızca belirli belirteçlerle sınırlıdır. Test kararı hekim tarafından, tümör türü ve evreye göre verilir; ayrıntı tümör genetik profillemesi sayfasındadır.

Tümör genetik testi, tümör dokusundaki (somatik) değişiklikleri arar ve tedavi seçimine yöneliktir; kalıtsal test ise kandan yapılır ve doğuştan taşınan (germline) değişiklikleri arar [11][1]. Somatik değişiklikler aileye geçmez; germline değişiklikler ise aile bireylerini de ilgilendirir. Bazı tümör testlerinde kalıtsal olabilecek bir bulgu görülürse doğrulama için kan testi ve genetik danışmanlık önerilir.

Belirsiz anlamlı varyant (VUS), bir gende saptanan ancak hastalıkla ilişkisi henüz bilinmeyen değişikliktir [11]. Bu sonuç kanser riski ya da tedavi kararı için kullanılmaz; çoğu VUS zamanla iyi huylu olarak yeniden sınıflandırılır. Aile bireylerine VUS için test önerilmez. Sonuç, moleküler tümör kurulunda kanıt veri tabanlarıyla (ClinVar, OncoKB) değerlendirilir ve gerektiğinde ileride yeniden yorumlanır.

Klinik araştırmalar etik kurul ve Sağlık Bakanlığı onayıyla, yazılı onam alınarak yürütülür; hasta istediği anda çekilebilir ve standart tedavi hakkını kaybetmez [12][3]. Araştırmada hasta "denek" değil, yakından izlenen bir katılımcıdır; araştırma ilacı ve ilgili tetkikler sponsor tarafından karşılanır. Uygun bir araştırma olup olmadığı yalnızca değerlendirme konusudur; belirli bir çalışmaya alınma vaadi verilmez.

İkinci görüş, mevcut tanı ve tedavi planının başka bir tıbbi onkolog tarafından değerlendirilmesidir ve hastanın hakkıdır; ilk hekimin planının reddi anlamına gelmez [1][4]. Patoloji raporu, görüntüleme raporları ve tedavi özeti WhatsApp ya da e-posta ile gönderilir, belgeler görüşme öncesinde incelenir. Görüşmede plan kılavuzlarla karşılaştırılır ve hastaya yazılı özet verilir. Süreç ikinci görüş sayfasında anlatılır.

Randevu +90 533 398 50 77 numaralı WhatsApp hattından ya da drpetekkaya@gmail.com adresinden alınır; sevk gerekmez. Mesajda ad, tanı ve talebin ilk değerlendirme mi, ikinci görüş mü olduğu yazılır; raporlar eklenebilir. Adres, ulaşım ve mesai bilgileri iletişim ve randevu sayfasında yer alır. Yurt dışından başvuranlar İngilizce yazabilir.

Takip sıklığı kanser türüne ve evreye göre belirlenir; kılavuzlar çoğu kanserde ilk iki ila üç yıl üç ila altı ayda bir, sonra altı ila on iki ayda bir kontrol önerir [1][2]. Kontrolde muayene, kan testleri ve gerektiğinde görüntüleme yapılır; her kontrolde görüntüleme şart değildir. Beş yıl sonra kontroller seyrekleşir. Yeni bir yakınma olduğunda kontrol tarihi beklenmeden hekime başvurulur.

Patoloji raporu, görüntüleme raporları ve görüntülerin dijital kopyası, kan sonuçları, kullanılan ilaç listesi, varsa moleküler test raporu ve önceki tedavilerin epikrizi getirilir. Belgeler önceden gönderilirse görüşme süresi tedavi planının konuşulmasına ayrılır. Tam liste ve görüşmede sorulacak sorular randevu öncesi hazırlık sayfasında yer alır; sürecin tamamı hasta rehberi bölümünde anlatılır.