Belirtiler ve Risk Etkenleri
Malign melanom, derideki pigment hücrelerinden (melanosit) çıkan cilt kanseridir ve en sık belirtisi var olan bir bende şekil, renk ya da boyut değişimi ile yeni çıkan koyu renkli bir lezyondur. Kaşıntı, kanama, kabuklanma ve benin kabarması uyarıcıdır; tırnak altında uzunlamasına koyu çizgi, avuç içi ya da ayak tabanında koyu leke ve ağız içindeki pigmentli alan da melanom olabilir. Diğer benlerden farklı görünen tek ben (çirkin ördek yavrusu işareti) ABCDE ölçütlerinden bağımsız olarak değerlendirilir; ölçütlerin açıklaması cilt kanserleri sayfasındadır.
IARC GLOBOCAN 2022 verilerine göre dünyada yılda yaklaşık 330 bin melanom tanısı konulur; Türkiye Kanser İstatistikleri melanomun ülkemizde cilt kanserlerinin küçük bir bölümünü oluşturduğunu ancak sıklığın arttığını gösterir. Melanom, cilt kanserlerinin yaklaşık yüzde 5'ini oluşturmasına karşın cilt kanserine bağlı ölümlerin büyük bölümünden sorumludur; erken evrede tanı konulduğunda cerrahiyle yüksek oranda kontrol edilir.
En önemli risk etkeni ultraviyole ışınıdır: çocukluk ve gençlikte geçirilmiş güneş yanıkları, aralıklı yoğun güneşlenme ve solaryum. Açık ten, kızıl ya da sarı saç, çok sayıda ya da atipik ben, ailede melanom öyküsü, geçirilmiş melanom ve bağışıklığı baskılayan tedaviler riski artırır. Ailesinde birden fazla melanom ya da pankreas kanseri olan kişilerde kalıtsal CDKN2A mutasyonu araştırılabilir. Değişen ya da yeni çıkan ben olan herkes dermatoloji muayenesine başvurur; erken tanı tedaviyi en çok değiştiren adımdır.
Evreleme
Melanom tanısı, şüpheli lezyonun dar sınırla bütün olarak çıkarılması (eksizyonel biyopsi) ve patolojik incelemeyle konur. Patoloji raporundaki iki bulgu evreyi ve tedaviyi belirler: Breslow kalınlığı (tümörün milimetre olarak derinliği) ve ülserasyon (tümör yüzeyinde deri örtüsünün kaybı). Kalınlık 0,8 mm ve üzerinde ya da ülserasyon varsa lenf bezlerine yayılımı görmek için sentinel lenf nodu biyopsisi (tümörün ilk drene olduğu lenf bezinin çıkarılması) yapılır; bu işlem cerrahi ekip tarafından geniş yeniden çıkarma ile aynı seansta uygulanır.
Evreleme AJCC 8. baskı TNM sistemine göre yapılır; evre 3 ve üzerinde PET-BT ya da toraks ve batın tomografisi ile beyin MR istenir, kanda LDH düzeyi ölçülür. Tedavi seçimi evre, patoloji ve moleküler bulgulara göre hekim tarafından belirlenir; cerrahi kararı plastik cerrahi ya da genel cerrahi ile, radyoterapi kararı radyasyon onkolojisi ile birlikte alınır.
| Evre | Breslow kalınlığı ve ülserasyon | Lenf nodu ve metastaz | Tedavi yaklaşımı |
|---|---|---|---|
| Evre 1A ve 1B | 1 mm altı; ya da 1 ila 2 mm ülserasyonsuz | Yok | Geniş cerrahi çıkarma; 0,8 mm üzerinde sentinel lenf nodu biyopsisi; ek tedavi yok |
| Evre 2A | 1 ila 2 mm ülserasyonlu; ya da 2 ila 4 mm ülserasyonsuz | Yok | Geniş cerrahi çıkarma ve sentinel lenf nodu biyopsisi; adjuvan tedavi standart değil |
| Evre 2B ve 2C | 2 ila 4 mm ülserasyonlu; ya da 4 mm üzeri | Yok | Cerrahi ve ardından bir yıl adjuvan anti-PD-1 immünoterapi |
| Evre 3 | Herhangi bir kalınlık | Sentinel ya da klinik lenf nodu tutulumu, in-transit veya satellit metastaz | Cerrahi ve bir yıl adjuvan immünoterapi ya da BRAF/MEK inhibitörü; klinik lenf nodu tutulumunda ameliyat öncesi immünoterapi |
| Evre 4 | Herhangi bir kalınlık | Uzak deri, lenf bezi, akciğer, karaciğer, beyin ya da diğer organlara metastaz (yayılım) | İmmünoterapi kombinasyonları; BRAF mutasyonunda BRAF ve MEK inhibitörleri; seçilmiş olgularda cerrahi ve radyoterapi |
BRAF, NRAS ve c-KIT Testleri
Melanomda tümör dokusunda (somatik) BRAF V600 mutasyon testi evre 3 ve 4'te zorunludur; çünkü sonuç hem ameliyat sonrası koruyucu tedavi hem de metastatik hastalıkta ilaç seçimini belirler. ESMO 2025 ve NCCN kılavuzlarına göre melanomların yaklaşık yüzde 40 ila 50'si BRAF V600E ya da V600K mutasyonu taşır; bu mutasyon güneş görmeyen bölgelerde ve genç hastalarda daha sıktır. Test immünohistokimya ile hızlı taranır ve PCR ya da yeni nesil dizileme (NGS) ile doğrulanır; sonuç genellikle 5 ila 10 iş günü içinde çıkar.
NRAS mutasyonu melanomların yaklaşık yüzde 20 ila 25'inde bulunur; bu hastalarda hedefe yönelik ilaç 21.09.2026 itibarıyla standart değildir ve tedavi immünoterapiye dayanır, MEK inhibitörleri yalnızca klinik araştırma ya da moleküler tümör kurulu değerlendirmesi konusudur. c-KIT mutasyonu akral (avuç içi, ayak tabanı, tırnak altı) ve mukozal melanomlarda yüzde 10 ila 15 oranında görülür; imatinib bu hastalarda ikinci basamakta seçenektir. Kapsamlı genomik profilleme (tümör genetik testi) bu üç geni ve NF1 gibi nadir değişiklikleri tek seferde tarar; testin süreci tümör genetik profillemesi sayfasında açıklanır.
Uveal (göz) melanom cilt melanomundan farklı biyolojiye sahiptir; BRAF mutasyonu taşımaz ve metastatik hastalıkta uygun doku tipine sahip hastalarda tebentafusp kullanılır. Nadir alt tipler, birden fazla mutasyon ve standart basamakların tükendiği hastalar moleküler tümör kurulunda tartışılır. Test sonucu her zaman tedaviyi değiştirmez; ancak evre 3 ve 4'te BRAF sonucu bilinmeden plan tamamlanmaz.
Adjuvan Tedavi Kimlere Verilir
Adjuvan (ameliyat sonrası koruyucu) tedavi, evre 2B, 2C ve 3 melanomda nüks riskini azaltmak için bir yıl süreyle verilir. Anti-PD-1 immünoterapi (pembrolizumab ya da nivolumab) BRAF durumundan bağımsız olarak uygulanır; KEYNOTE-054 ve CheckMate 238 çalışmaları evre 3'te, KEYNOTE-716 çalışması evre 2B ve 2C'de nüks riskinin yaklaşık yüzde 35 ila 45 azaldığını göstermiştir. BRAF V600 mutasyonu olan evre 3 hastalarda COMBI-AD çalışmasına göre bir yıl dabrafenib ile trametinib eş değer bir seçenektir; seçim yan etki profiline ve hastanın tercihine göre yapılır.
Evre 3 melanomda ameliyat öncesi (neoadjuvan) immünoterapi 2024'ten bu yana standart yaklaşımlardan biridir. NADINA çalışmasında klinik olarak ele gelen lenf bezi tutulumu olan hastalara ameliyattan önce iki kür nivolumab ile ipilimumab verilmiş ve ameliyat patolojisinde tam ya da tama yakın yanıt alanlarda ameliyat sonrası tedaviye gerek kalmamıştır; bu yaklaşım bir yıl adjuvan nivolumaba göre nüksü belirgin azaltmıştır. Karar cerrahla birlikte alınır.
Evre 1 ve 2A melanomda adjuvan tedavi verilmez; bu hastalarda takip dermatoloji muayenesi ve kendi kendine cilt kontrolüyle yapılır. Adjuvan immünoterapide yan etki riski metastatik hastalıkla aynıdır ve tiroid yetmezliği gibi bazı bağışıklık yan etkileri kalıcı olabilir; nüks riski görece düşük hastalarda bu risk hasta ile birlikte tartılır. Başka merkezde verilmiş adjuvan tedavi kararı için ikinci görüş istenebilir.
Önemli: Bu sayfadaki bilgiler genel ilkeleri anlatır; hekim muayenesinin ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. İlaçların ruhsat ve geri ödeme durumu farklıdır ve 21.09.2026 itibarıyla muayenede güncel hâliyle konuşulur.
Metastatik Melanomda İmmünoterapi
İmmünoterapi (immün kontrol noktası inhibitörleri), metastatik melanomda BRAF durumundan bağımsız olarak birinci basamak tedavidir ve melanom bu ilaçlara en duyarlı kanserlerden biridir. İlaçlar bağışıklık hücrelerinin tümörü tanımasını engelleyen frenleri (PD-1, CTLA-4, LAG-3) kaldırır; etki genellikle ilk iki ila üç ayda görüntülemede görülür ve yanıt alan hastalarda tedavi kesildikten sonra da devam edebilir. Genel ilkeler immünoterapi sayfasında anlatılır.
- Nivolumab
- PD-1 inhibitörüdür; iki ya da dört haftada bir damar yoluyla verilir. Tek başına ya da ipilimumab veya relatlimab ile birlikte kullanılır. Nivolumab ile relatlimab (LAG-3 inhibitörü) birlikteliği RELATIVITY-047 çalışmasında tek başına nivolumaba göre hastalık kontrolünü uzatmış ve ipilimumab kombinasyonundan daha az yan etki yapmıştır.
- Pembrolizumab
- PD-1 inhibitörüdür; üç ya da altı haftada bir uygulanır. KEYNOTE-006 çalışmasında ipilimumabdan daha etkili bulunmuş ve tek başına anti-PD-1 tedavinin standardı olmuştur. Beyin metastazı olmayan, tümör yükü düşük hastalarda tek başına yeterli olabilir.
- İpilimumab
- CTLA-4 inhibitörüdür; tek başına değil nivolumab ile birlikte dört kür verilir, ardından nivolumab tek başına sürer. CheckMate 067 çalışmasında bu birliktelik 10 yıllık izlemde hastaların yaklaşık yarısında uzun süreli kontrol sağlamıştır. Yan etki oranı en yüksek düzendir: hastaların yarısından fazlasında ciddi bağışıklık yan etkisi (kolit, hepatit, hipofizit) görülür ve yakın izlem gerektirir.
Beyin metastazı olan hastalarda belirti yoksa nivolumab ile ipilimumab birlikteliği ilk seçenektir (CheckMate 204); büyük ya da belirti veren lezyonlarda stereotaktik radyocerrahi eklenir. Bağışıklık kaynaklı yan etkiler her kürde sorgulanır: ishal, döküntü, halsizlik, baş ağrısı, nefes darlığı ve karaciğer ile tiroid testlerindeki değişim. Tiroid yetmezliği, hipofiz yetmezliği ve tip 1 diyabet gibi endokrin yan etkiler çoğu zaman kalıcıdır ve ömür boyu hormon replasmanı gerektirir; bu durum tedaviyi kesmeyi gerektirmez.
Anti-PD-1 tedaviye dirençli hastalarda tümör infiltre eden lenfosit (TIL) tedavisi (lifileucel) ve onkolitik virüs RP1 ile nivolumab birlikteliği ikinci basamak seçenek olarak incelenmiştir. Kişiye özel mRNA melanom aşısının (V940) pembrolizumab ile birlikte adjuvan tedavide nüksü azaltıp azaltmadığı INTerpath-001 faz 3 çalışmasında araştırılmaktadır; bu aşı ruhsatlı değildir ve yalnızca klinik araştırma kapsamında uygulanır. Ruhsat ve geri ödeme durumu ülkeye ve zamana göre değişir; sizin için geçerli durum muayenede değerlendirilir.
BRAF ve MEK İnhibitörleri
BRAF ve MEK inhibitörleri, BRAF V600 mutasyonu taşıyan melanomda büyüme sinyalini iki noktadan kesen ağızdan alınan hedefe yönelik ilaçlardır (akıllı ilaç) ve her zaman ikili olarak kullanılır: dabrafenib ile trametinib, enkorafenib ile binimetinib ya da vemurafenib ile kobimetinib. Tek başına BRAF inhibitörü direnç ve cilt yan etkisi nedeniyle artık verilmez. COMBI-d, COMBI-v ve COLUMBUS çalışmalarında hastaların yaklaşık yüzde 65 ila 70'inde tümör küçülmüş ve yanıt genellikle ilk haftalarda başlamıştır. Bu ilaç sınıfının genel ilkeleri akıllı ilaç tedavisi sayfasında anlatılır.
Metastatik BRAF mutant melanomda birinci basamakta immünoterapi tercih edilir; DREAMseq çalışması önce nivolumab ile ipilimumab, sonra hedefe yönelik tedavi sıralamasının tersine göre daha uzun yaşam sağladığını göstermiştir. BRAF ve MEK inhibitörleri ise hızlı yanıt gereken durumlarda (belirti veren yaygın hastalık, yüksek LDH, kortizon gerektiren beyin metastazı) ve immünoterapi sonrası ilerlemede kullanılır. Ameliyat sonrası koruyucu tedavide 12 ay dabrafenib ile trametinib immünoterapiye eş değer seçenektir.
En sık yan etkiler ateş (dabrafenib ile trametinibde hastaların yarısından fazlasında), halsizlik, döküntü, eklem ağrısı, ışığa duyarlılık (vemurafenib), görme bulanıklığı ve kalp kasılma gücünde azalmadır; ateş ilaca kısa süre ara verilerek yönetilir ve tedavi öncesi ile her üç ayda bir ekokardiyografi ve göz muayenesi yapılır. Hedefe yönelik tedavi hastalık ilerleyene kadar sürdürülür; direnç geliştiğinde immünoterapiye geçilir ya da klinik araştırma değerlendirilir.
Sık Sorulan Sorular
Melanom tedavisi ne kadar sürer?
Süre evreye göre değişir. Evre 1 ve 2A melanomda tedavi cerrahi ile biter ve haftalar içinde tamamlanır. Evre 2B ve 2C'de ameliyat sonrası koruyucu immünoterapi, evre 3'te ise immünoterapi ya da BRAF ve MEK inhibitörü bir yıl sürer; ameliyat öncesi immünoterapi verilen evre 3 hastalarda toplam süre yanıta göre kısalabilir. Metastatik hastalıkta immünoterapi genellikle en fazla iki yıl, hedefe yönelik ilaçlar ise etkili olduğu sürece devam eder. Süre tedaviye yanıta ve yan etkilere göre kişiden kişiye değişir.
BRAF mutasyonu ne demek?
BRAF, hücre içinde büyüme sinyali ileten bir proteindir; melanomların yaklaşık yüzde 40 ila 50'sinde bu genin V600 bölgesinde mutasyon bulunur ve hücre sürekli büyüme emri alır. Mutasyon tümör dokusunda test edilir ve kalıtsal değildir. BRAF V600 mutasyonu olan hastalarda ağızdan alınan BRAF ve MEK inhibitörleri (dabrafenib ile trametinib, enkorafenib ile binimetinib, vemurafenib ile kobimetinib) hem ameliyat sonrası koruyucu tedavi hem de metastatik hastalıkta seçenektir. Mutasyon yoksa bu ilaçlar verilmez; immünoterapi her iki grupta kullanılır.
Adjuvan immünoterapi kaç ay verilir?
Adjuvan (ameliyat sonrası koruyucu) immünoterapi melanomda 12 ay verilir. Pembrolizumab üç ya da altı haftada bir, nivolumab iki ya da dört haftada bir damar yoluyla uygulanır; KEYNOTE-054, KEYNOTE-716 ve CheckMate 238 çalışmaları bu sürenin evre 2B, 2C ve 3'te nüks riskini azalttığını göstermiştir. Ciddi bağışıklık yan etkisi gelişirse tedavi erken kesilir; erken kesilen hastalarda koruyucu etki büyük ölçüde devam eder. Evre 3'te BRAF mutasyonu olanlarda immünoterapi yerine 12 ay dabrafenib ile trametinib de seçilebilir.
Melanom immünoterapiye yanıt verir mi?
Evet; melanom immünoterapiye en duyarlı kanserlerden biridir. CheckMate 067 çalışmasında metastatik melanomda nivolumab ile ipilimumab alan hastaların yaklaşık yarısı 10 yıl sonra hayattaydı ve yanıt alanların çoğunda hastalık tedavi kesildikten sonra da kontrolde kaldı. Tek başına anti-PD-1 ile hastaların yaklaşık yüzde 40 ila 45'inde, nivolumab ile relatlimab ile yüzde 43'ünde tümör küçülür. Yanıt kişiden kişiye değişir; PD-L1 düzeyi, tümör yükü ve LDH değeri öngörüde yardımcıdır ancak kesin belirleyici değildir.
Beyin metastazında tedavi var mı?
Evet; melanom beyin metastazında belirti vermeyen ve kortizon gerektirmeyen hastalarda nivolumab ile ipilimumab birlikteliği CheckMate 204 çalışmasında hastaların yaklaşık yüzde 55'inde beyin lezyonlarını küçültmüş ve yanıtlar yıllarca sürmüştür. BRAF mutasyonu olan hastalarda dabrafenib ile trametinib de beyne geçer ve hızlı yanıt sağlar. Az sayıda ya da büyük metastazlarda stereotaktik radyocerrahi (odaklı radyoterapi) ilaç tedavisiyle birlikte uygulanır; cerrahi tek büyük ve belirti veren lezyonda seçenektir. Kararlar beyin cerrahisi ve radyasyon onkolojisiyle birlikte alınır.
Ben kontrolü ne sıklıkla yapılmalı?
Melanom geçirmiş kişilerde dermatoloji muayenesi evre 1'de ilk beş yıl altı ila on iki ayda bir, evre 2 ve 3'te ilk üç yıl üç ila altı ayda bir, sonra altı ila on iki ayda bir yapılır; beş yıldan sonra yılda bir ömür boyu sürer. Yüksek evrelerde ilk üç yıl altı ila on iki ayda bir görüntüleme eklenir. Hasta ayda bir kendi cildini aynayla kontrol eder; yeni ya da değişen ben, ameliyat izinde şişlik ve lenf bezi bölgesinde kabarıklık kontrol tarihi beklenmeden bildirilir. Ailede melanom olanlarda yıllık dermatoloji kontrolü önerilir.
İlgili Sayfalar
Cilt Kanserleri
Sayfayı Açın
Bazal Hücreli Karsinom
Sayfayı Açın
İmmünoterapi
Sayfayı Açın
Akıllı İlaç Tedavisi
Sayfayı Açın
Tümör Genetik Profillemesi
Sayfayı Açın
Moleküler Tümör Kurulu
Sayfayı Açın
İkinci Görüş
Sayfayı AçınKaynaklar ve Kılavuzlar
- Amaral T ve ark. Cutaneous melanoma: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2025;36(1):10-30. Bağlantı
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Melanoma: Cutaneous. Bağlantı
- Gershenwald JE ve ark. Melanoma staging: evidence-based changes in the AJCC eighth edition cancer staging manual. CA Cancer J Clin 2017;67(6):472-492. Bağlantı
- Wolchok JD ve ark. Final, 10-year outcomes with nivolumab plus ipilimumab in advanced melanoma (CheckMate 067). N Engl J Med 2025;392:11-22. Bağlantı
- Tawbi HA ve ark. Relatlimab and nivolumab versus nivolumab in untreated advanced melanoma (RELATIVITY-047). N Engl J Med 2022;386:24-34. Bağlantı
- Tawbi HA ve ark. Combined nivolumab and ipilimumab in melanoma metastatic to the brain (CheckMate 204). N Engl J Med 2018;379:722-730. Bağlantı
- Eggermont AMM ve ark. Adjuvant pembrolizumab versus placebo in resected stage III melanoma (KEYNOTE-054). N Engl J Med 2018;378:1789-1801. Bağlantı
- Luke JJ ve ark. Pembrolizumab versus placebo as adjuvant therapy in completely resected stage IIB or IIC melanoma (KEYNOTE-716). Lancet 2022;399(10336):1718-1729. Bağlantı
- Long GV ve ark. Adjuvant dabrafenib plus trametinib in stage III BRAF-mutated melanoma (COMBI-AD). N Engl J Med 2017;377:1813-1823. Bağlantı
- Blank CU ve ark. Neoadjuvant nivolumab and ipilimumab in resectable stage III melanoma (NADINA). N Engl J Med 2024;391:1696-1708. Bağlantı
- Atkins MB ve ark. Combination dabrafenib and trametinib versus combination nivolumab and ipilimumab for patients with advanced BRAF-mutant melanoma (DREAMseq). J Clin Oncol 2023;41(2):186-197. Bağlantı
- U.S. Food and Drug Administration. Oncology (cancer) / hematologic malignancies approval notifications (RP1, lifileucel). Bağlantı
- International Agency for Research on Cancer (WHO). GLOBOCAN 2022, Global Cancer Observatory. Bağlantı
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Kanser İstatistikleri. Bağlantı
- Türk Tıbbi Onkoloji Derneği. Kılavuzlar ve hasta bilgilendirme kaynakları. Bağlantı