Kemoterapi Nasıl Etki Eder
Kemoterapi ilaçları, hücrenin bölünmesi için gereken DNA kopyalanmasını ya da hücre iskeletini bozarak hızlı bölünen hücreleri öldürür. Kanser hücreleri sağlıklı hücrelere göre daha sık bölündüğü için bu ilaçlardan daha çok etkilenir. Kemik iliği, saç kökü, ağız ve bağırsak zarı gibi sağlıklı ancak hızlı yenilenen dokular da etkilenir; kemoterapinin sık yan etkileri bu dokulardan kaynaklanır.
Kemoterapi kanser türüne göre üç amaçla verilir. Küratif amaçla erken evre hastalıkta ameliyattan sonra (adjuvan) gizli kalmış hücreleri yok etmek ya da ameliyattan önce (neoadjuvan) tümörü küçültmek için kullanılır. Metastatik hastalıkta amaç hastalığı kontrol altında tutmak, belirtileri azaltmak ve yaşam kalitesini korumaktır. Bazı kanserlerde radyoterapiyle eş zamanlı verilerek ışının etkisi artırılır.
Kemoterapi tek ilaçla ya da farklı mekanizmalı iki üç ilacın birleşiminden oluşan rejimlerle uygulanır; rejimler ilaçların baş harfleriyle anılır (meme kanserinde AC-T, kolon kanserinde FOLFOX, akciğer kanserinde karboplatin-paklitaksel). Günümüzde kemoterapi çoğu zaman hedefe yönelik tedavi ya da immünoterapi ile birlikte verilir. Tedavi seçimi evre, patoloji ve moleküler bulgulara göre hekim tarafından belirlenir; diğer sistemik tedavi sınıfları tedavi yöntemleri sayfasında özetlenir.
Kemoterapide Grip Aşısı
Kemoterapi gören hastada grip aşısının hangi dönemde yapılmasının önerildiği kısa videoda anlatılıyor.
Kür, Siklus, Seans
Kemoterapi kesintisiz değil, düzenli aralıklarla tekrarlanan dönemler hâlinde verilir; kanser hücreleri her dönemde azalırken sağlıklı dokulara toparlanma süresi tanınır. Bu düzeni anlatan üç terim sık karıştırılır.
- Kür (siklus)
- İlaç uygulaması ve ardından gelen dinlenme döneminin toplamıdır; çoğu rejimde 14, 21 ya da 28 gündür. "Dört kür kemoterapi" dört kez tekrarlanan bu dönemi anlatır. Kürün ilk günü "1. gün" olarak sayılır ve yan etkilerin zamanlaması bu güne göre hesaplanır.
- Seans (uygulama günü)
- İlacın verildiği gündür. Bazı rejimlerde bir kürde tek seans vardır; bazılarında 1. ve 8. günlerde ya da 1. ile 5. günler arasında birden fazla seans yapılır. Bir seans ilaca göre 30 dakika ile altı saat arasında sürer; 46 ila 48 saatlik sürekli infüzyonlar taşınabilir pompayla evde tamamlanır.
- Basamak (hat)
- Metastatik hastalıkta bir rejim etkisini yitirdiğinde geçilen sonraki rejime "ikinci basamak", ondan sonrakine "üçüncü basamak" denir. Basamak sayısı kanser türüne ve hastanın genel durumuna göre değişir.
- Doz yoğun düzen
- Aynı ilaçların 21 yerine 14 günde bir verilmesidir; kemik iliğini destekleyen iğne (G-CSF) ile birlikte uygulanır ve bazı meme kanseri rejimlerinde standarttır.
Kemoterapi Sırasında Grip Aşısının Zamanlaması
Aşının kür sonrası hangi dönemde yapılmasının önerildiği ve bunun bağışıklık hücrelerinin toparlanmasıyla ilişkisi anlatılıyor.
Uygulama Yolları ve Port Kateter
Kemoterapi en sık damar yolundan (intravenöz) verilir; hasta günübirlik kemoterapi ünitesinde koltukta oturur, ilaç serum içinde damla damla ya da enjektörle uygulanır ve aynı gün eve döner. Her seans öncesi kan sayımı, böbrek ve karaciğer testleri kontrol edilir; değerler uygun değilse seans bir hafta ertelenir ya da doz azaltılır. Seanstan önce bulantı ve alerji önleyici ilaçlar verilir.
Ağızdan alınan kemoterapi ilaçları (kapesitabin, temozolomid, vinorelbin, siklofosfamid) evde, belirli günlerde ve saatlerde tablet olarak kullanılır; etkileri damar yolundan verilenlerle aynı ilkelere bağlıdır ve aynı yan etkileri gösterebilir. Bazı özel durumlarda kemoterapi karın boşluğuna (intraperitoneal, over kanserinde), omurilik sıvısına (intratekal) ya da mesane içine uygulanır.
Port kateter, göğüs ön duvarında cilt altına yerleştirilen küçük bir hazne ve buna bağlı büyük bir toplardamara uzanan ince tüpten oluşan kalıcı damar yoludur; lokal anestezi altında kısa bir işlemle takılır. Uzun süreli tedavi, damar yakıcı ilaçlar (antrasiklinler, vinka alkaloidleri), 48 saatlik infüzyonlar (FOLFOX, FOLFIRINOX) ve kol damarları zayıf hastalarda önerilir. Port takılıyken yüzme, banyo ve günlük yaşam sürer; kullanılmadığı dönemde dört ila sekiz haftada bir yıkanır ve tedavi bittikten sonra çıkarılır. Kısa süreli tedavilerde kol damarı ya da PICC kateter yeterli olabilir.
Kemoterapi Kaç Kür Sürer
Kemoterapinin kür sayısı kanser türüne, evreye ve tedavinin amacına göre kılavuzlarda tanımlıdır; adjuvan ve neoadjuvan tedavide sayı baştan bellidir, metastatik hastalıkta ise yanıt ve yan etkilere göre belirlenir. Aşağıdaki örnekler ESMO ve NCCN kılavuzlarına dayanan genel ilkeleri gösterir; kişiye özel plan muayenede konuşulur.
Meme kanserinde adjuvan ya da neoadjuvan kemoterapi çoğunlukla dört ila sekiz kürdür ve üç ila altı ayda tamamlanır. Kolon kanserinde evre 3 adjuvan tedavi düşük riskli hastalarda üç ay, yüksek riskli hastalarda altı aydır. Akciğer kanserinde ameliyat çevresinde dört kür kemoterapi verilir; metastatik hastalıkta dört ila altı kür sonrası immünoterapi ya da idame tek başına sürer. Pankreas kanserinde ameliyat sonrası altı ay adjuvan tedavi önerilir.
Metastatik hastalıkta her iki ila üç kürde bir görüntüleme yapılır; tümör küçülüyor ya da sabit kalıyorsa ve yan etkiler tolere ediliyorsa tedavi sürer. Bazı rejimlerde yoğun dönem sonrası daha hafif bir idame tedaviye geçilir ve belirli bir süre sonra tedaviye ara verilebilir. Toplam süre kişiden kişiye değişir; hastalık ilerlediğinde bir sonraki basamağa geçilir. Başka merkezde başlanmış bir plan değerlendirme süreci içinde raporlarla yeniden gözden geçirilebilir.
Tahliller İyi Ama Yorgunluk Sürüyorsa
Yorgunluk her zaman kan tahlillerine yansımıyor; kemoterapi sonrasında ve akıllı ilaç kullanırken görülen yorgunluğun hücresel nedenleri anlatılıyor.
Yan Etkiler ve Zamanlaması
Kemoterapinin yan etkileri ilaca, doza ve kişiye göre değişir; her hastada her yan etki görülmez ve çoğu yan etki kür bitiminde geriler. Yan etkilerin ne zaman başlayacağını bilmek, önlem almayı ve acil durumu tanımayı kolaylaştırır. Bulantı ve kusma günümüzde koruyucu ilaçlarla (5-HT3 antagonisti, NK1 antagonisti, deksametazon, olanzapin) hastaların büyük çoğunluğunda önlenir; MASCC ve ESMO antiemetik kılavuzları rejimin bulantı riskine göre bu ilaçların birleşimini tanımlar.
| Yan etki | Başlangıç | Süre | Önlem ve yönetim |
|---|---|---|---|
| Bulantı ve kusma | İlk 24 saat (akut) ya da 2 ile 5. gün (gecikmiş) | Birkaç gün | Seans öncesi koruyucu ilaç; evde kullanılacak ek ilaç; az ve sık öğün |
| Yorgunluk | İlk hafta | Kür boyunca dalgalı; kürler biriktikçe artar | Hafif yürüyüş, düzenli uyku, kansızlık kontrolü |
| Kan sayımı düşmesi (nötropeni) | 7 ile 14. gün | Bir hafta; 21. güne doğru toparlanır | Yüksek riskli rejimde G-CSF iğnesi; ateş takibi; kalabalıktan kaçınma |
| Ağız yarası (mukozit) | 5 ile 10. gün | Bir ila iki hafta | Yumuşak fırça, tuzlu ve karbonatlı su gargarası, ağrı kesici jel |
| Saç dökülmesi | 2 ile 3. hafta | Son kürden 1 ila 2 ay sonra çıkmaya başlar | Soğuk başlık (uygun rejimlerde); saç kısa kesilir; peruk raporu |
| Sinir hasarı (nöropati) | Kürler biriktikçe; oksaliplatinde soğukla ilk günden | Aylar; bazen kalıcı | Erken bildirim, doz azaltma, soğuktan korunma; etkili koruyucu ilaç yoktur |
| İshal ya da kabızlık | İlk hafta | Birkaç gün | Loperamid ya da laksatif; günde dörtten fazla ishalde hekime haber |
| Cilt ve tırnak değişiklikleri | 2. kürden sonra | Tedavi bitince düzelir | Nemlendirici, güneşten korunma, tırnak bakımı |
Bazı yan etkiler belirli ilaçlara özgüdür ve ayrıca izlenir: antrasiklinler (doksorubisin, epirubisin) kalp kasını etkileyebildiği için tedavi öncesi ve sırasında ekokardiyografi yapılır; sisplatin böbrek ve işitmeyi etkiler; bleomisin akciğeri etkiler. Kemoterapi yumurtalık ve sperm işlevini de etkileyebilir; çocuk isteği olan hastalarda tedavi başlamadan önce yumurta, embriyo ya da sperm dondurma seçeneği ESMO 2020 kılavuzuna göre konuşulur. Adet düzeni tedavi sonrası aylar içinde geri gelebilir; 40 yaş üzerinde kalıcı menopoz daha sıktır.
Önemli: Bu sayfadaki bilgiler genel ilkeleri anlatır; hekim muayenesinin ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Kemoterapiye ilişkin "hastayı tüketir" ya da "işe yaramaz" gibi yaygın inanışlar kılavuz verileriyle örtüşmez; yan etkiler günümüzde büyük ölçüde öngörülebilir ve yönetilebilir. Sık sorulan diğer konular sık sorulan sorular sayfasında toplanmıştır.
Kemoterapide Sınırlı Kalan Yanıt Yükseltilebilir mi
Tümörün büyümesini sağlayan genetik değişikliğin belirlenmesinin tedavi planını ve beklenen yanıtı nasıl değiştirebildiği anlatılıyor.
Kemoterapi Sırasında Beslenme
Kemoterapi sırasında beslenmenin amacı kilo ve kas kütlesini korumak, yan etkileri hafifletmek ve enfeksiyon riskini azaltmaktır; özel bir "kanser diyeti" yoktur ve ESPEN kılavuzu yeterli enerji ve protein alımını öncelikli hedef olarak tanımlar. Bulantı döneminde az ve sık öğün, soğuk ya da ılık yiyecekler, kokusu az besinler ve öğün aralarında sıvı alımı yardımcı olur. Ağız yarası varsa yumuşak, asitsiz ve baharatsız besinler tercih edilir.
Kan sayımının düştüğü dönemde çiğ ya da az pişmiş et, balık ve yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış çiğ sebze ve meyveden kaçınılır. Kırmızı et, şeker ve süt yasak değildir; bunları tümüyle kesmek kilo ve protein kaybına yol açar. Alkol tedavi süresince önerilmez.
Bitkisel ürünler, yüksek doz vitamin ve antioksidan takviyeleri, greyfurt suyu ve sarı kantaron gibi ürünler kemoterapi ilaçlarının kandaki düzeyini değiştirebilir; bu ürünler hekime bildirilmeden kullanılmaz. "Alternatif" olarak sunulan hiçbir ürünün kanser tedavisinde kanıtı yoktur ve bunlar kemoterapinin yerine geçmez. Kilo kaybı yüzde 5'i aşarsa ya da yeme güçlüğü sürerse diyetisyen desteği alınır.
Ne Zaman Hastaneye Başvurulmalı
Kemoterapi sırasında 38 °C ve üzeri ateş, özellikle kürün 7 ile 14. günleri arasında, acil bir durumdur; bu dönemde beyaz küre düşüktür ve enfeksiyon saatler içinde ağırlaşabilir. ESMO febril nötropeni kılavuzuna göre antibiyotik ilk bir saat içinde başlanır; bu nedenle ateş düşürücü alıp beklemek yerine gecikmeden acil servise gidilir ve kemoterapi alındığı söylenir. Titreme, aşırı halsizlik ve tansiyon düşmesi ateş olmadan da aynı uyarıyı taşır.
Aşağıdakilerden biri olursa beklemeden acil servise başvurun:
- 24 saatten uzun süren ve sıvı alamamaya yol açan kusma
- günde dörtten fazla ishal ya da kanlı dışkı
- yutmayı engelleyen ağız yarası
- nefes darlığı ya da göğüs ağrısı
- bacakta tek taraflı şişlik ve ağrı (pıhtı belirtisi)
- ciltte yaygın morluk ya da kanama
- ilacın damar dışına kaçmasına bağlı kolda şişlik ve yanma
- port bölgesinde kızarıklık
Uygulama sırasında yüzde kızarma, kaşıntı, nefes darlığı ya da bel ağrısı alerjik tepkinin belirtisi olabilir ve hemşireye hemen söylenir. Kemoterapi ünitesinin telefon numarası ve acil servisin adresi ilk kürde hastaya verilir; gece ve hafta sonu acil servis kullanılır. Kemoterapi sırasında grip ve zatürre aşıları uygulanabilir; canlı aşılar ise tedavi süresince yapılmaz.
Sık Sorulan Sorular
Kemoterapi kaç kür sürer?
Kür sayısı kanser türüne ve tedavinin amacına göre belirlenir. Ameliyat öncesi ya da sonrası koruyucu kemoterapi çoğu kanserde dört ila sekiz kürdür ve üç ila altı ayda tamamlanır; meme kanserinde dört ila sekiz kür, kolon kanserinde üç ya da altı ay, akciğer kanserinde dört kür örnektir. Metastatik hastalıkta kemoterapi yanıt sürdükçe ve yan etkiler tolere edildikçe devam eder; her iki ila üç kürde bir görüntülemeyle yeniden değerlendirilir. Süre kişiden kişiye değişir.
Kemoterapi yan etkileri ne zaman başlar?
Yan etkiler ilaca göre farklı zamanlarda ortaya çıkar. Bulantı ilk 24 saat içinde (akut) ya da ikinci ile beşinci günler arasında (gecikmiş) görülür; koruyucu ilaçlar bunu büyük ölçüde önler. Yorgunluk ilk hafta belirgindir. Kan sayımı düşmesi çoğu rejimde 7 ile 14. günler arasında en düşük düzeye iner; bu dönemde ateş acildir. Saç dökülmesi ikinci ile üçüncü haftada, ağız yarası beşinci ile onuncu günde, sinir hasarı ise kürler biriktikçe başlar.
Kemoterapi sırasında ne yenmez?
Kemoterapi sırasında çiğ ya da az pişmiş et, balık ve yumurta, pastörize edilmemiş süt ve peynir, yıkanmamış çiğ sebze ve meyve ile açıkta satılan yiyeceklerden enfeksiyon riski nedeniyle kaçınılır; özellikle kan sayımının düştüğü dönemde bu önemlidir. Greyfurt ve greyfurt suyu bazı ilaçların düzeyini değiştirir. Bitkisel ürünler, yüksek doz vitamin ve antioksidan takviyeleri ilaç etkileşimi yapabildiğinden hekime danışılmadan alınmaz. Kırmızı et ve şeker yasak değildir; dengeli ve yeterli beslenme hedeftir.
Saç dökülmesi kalıcı mıdır?
Hayır; kemoterapiye bağlı saç dökülmesi büyük çoğunlukla geçicidir. Dökülme ilaca bağlıdır: antrasiklin ve taksan içeren rejimlerde tam dökülme sık, bazı rejimlerde seyrelme ya da hiç dökülme görülür. Saç genellikle ilk kürden iki ila üç hafta sonra dökülür ve son kürden bir ila iki ay sonra çıkmaya başlar; ilk dönemde rengi ya da yapısı farklı olabilir. Uygulama sırasında soğuk başlık kullanımı bazı rejimlerde dökülmeyi azaltır. Dosetaksel sonrası nadiren kalıcı seyrelme bildirilmiştir.
Port kateter nedir?
Port kateter, göğüs ön duvarında cilt altına yerleştirilen küçük bir hazne ve buna bağlı, büyük bir toplardamara uzanan ince bir tüpten oluşan damar yolu sistemidir. Kısa bir işlemle lokal anestezi altında takılır ve dışarıdan yalnızca küçük bir kabarıklık olarak fark edilir. Her kürde özel iğneyle bu hazneye girilir; kol damarlarının zedelenmesi ve ilacın damar dışına kaçması önlenir. Uzun süreli, damar yakıcı ya da 48 saatlik infüzyon gerektiren tedavilerde önerilir; kullanılmadığında dört ila sekiz haftada bir yıkanır.
Kemoterapi sırasında ateş neden acildir?
Kemoterapi kan yapımını geçici olarak baskılar; beyaz küre sayısının düştüğü dönemde (çoğunlukla 7 ile 14. günler) vücut enfeksiyonla savaşamaz. Bu dönemde 38 °C ve üzeri ateş, febril nötropeni denen ve saatler içinde ağırlaşabilen bir tablonun belirtisi olabilir. ESMO kılavuzuna göre bu hastalarda antibiyotik ilk bir saat içinde başlanır; bu nedenle ateş düşürücü alıp beklemek yerine hemen acil servise gidilir. Titreme, halsizlik ve tansiyon düşüklüğü ateş olmadan da aynı uyarıyı taşır.
Kemoterapi çalışmaya engel mi?
Çoğu hasta kemoterapi sırasında işine kısmen ya da tamamen devam edebilir; bu, rejime, işin niteliğine ve yan etkilerin şiddetine bağlıdır. Uygulama gününde ve sonraki iki ile üç günde yorgunluk ve bulantı nedeniyle izin gerekebilir; kan sayımının düştüğü haftada kalabalık ortam ve enfeksiyon riski taşıyan işlerden kaçınılır. Ağır fiziksel iş ya da vardiya düzeni olan hastalarda geçici düzenleme ya da rapor önerilir. Uygulama günü sedasyon veren ilaçlar alındıysa araç kullanılmaz. Karar hekimle birlikte verilir.
İlgili Sayfalar
Tedavi Yöntemleri
Sayfayı Açın
Akıllı İlaç Tedavisi
Sayfayı Açın
İmmünoterapi
Sayfayı Açın
Meme Kanseri Tedavisi
Sayfayı Açın
Akciğer Kanseri Tedavisi
Sayfayı Açın
Kolon Kanseri
Sayfayı Açın
Değerlendirme Süreci
Sayfayı Açın
Sık Sorulan Sorular
Sayfayı AçınKaynaklar ve Kılavuzlar
- Roila F ve ark. 2016 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy- and radiotherapy-induced nausea and vomiting. Ann Oncol 2016;27(suppl 5):v119-v133. Bağlantı
- Klastersky J ve ark. Management of febrile neutropenia: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2016;27(suppl 5):v111-v118. Bağlantı
- Jordan B ve ark. Systemic anticancer therapy-induced peripheral and central neurotoxicity: ESMO-EONS-EANO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2020;31(10):1306-1319. Bağlantı
- Lambertini M ve ark. Fertility preservation and post-treatment pregnancies in post-pubertal cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol 2020;31(12):1664-1678. Bağlantı
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Antiemesis. Bağlantı
- Multinational Association of Supportive Care in Cancer (MASCC). Antiemetic guidelines. Bağlantı
- Muscaritoli M ve ark. ESPEN practical guideline: clinical nutrition in cancer. Clin Nutr 2021;40(5):2898-2913. Bağlantı
- Nangia J ve ark. Effect of a scalp cooling device on alopecia in women undergoing chemotherapy for breast cancer (SCALP). JAMA 2017;317(6):596-605. Bağlantı
- National Cancer Institute. Chemotherapy to Treat Cancer. Bağlantı
- Cancer Research UK. Chemotherapy: how it works and side effects. Bağlantı
- Türk Tıbbi Onkoloji Derneği. Kılavuzlar ve hasta bilgilendirme kaynakları. Bağlantı