Kalıtsal Kanser Nedir
Kalıtsal kanser, anne ya da babadan geçen ve doğuştan her hücrede bulunan bir gen değişikliğinin (germline mutasyon) kanser riskini belirgin biçimde artırdığı durumdur. Tüm kanserlerin yalnızca yüzde 5 ila 10'u bu şekilde kalıtsaldır; geri kalanı yaşam boyunca tümör dokusunda biriken (somatik) değişikliklerle oluşur ve çocuğa geçmez. Kalıtsal değişiklik taşımak kanser olmak demek değildir; risk gene göre değişir ve izlemle yönetilir.
Ailede kanser sık görülmesi her zaman kalıtsal sendrom anlamına gelmez; ortak yaşam tarzı ve rastlantı da kümelenme yapabilir. Kalıtsal sendromu düşündüren işaretler şunlardır: aynı ailede aynı ya da ilişkili kanserlerin (meme ve over; kolon ve rahim) birden fazla kişide görülmesi, genç yaşta (50 yaş altı) tanı, aynı kişide birden fazla kanser, çift taraflı meme kanseri, erkek meme kanseri ve nadir tümörler.
Kalıtsal kanser risk değerlendirmesi, ayrıntılı aile ağacı çıkarılması, uygun kişiye gen testi yapılması ve sonucun kişi ile ailesi için yorumlanmasını kapsar. Bu değerlendirme tümör dokusundan yapılan tümör genetik profillemesi ile karıştırılmamalıdır; tümör testi tedaviyi yönlendirir, kalıtsal test aile riskini belirler. İki testin farkı genetik ve moleküler onkoloji sayfasında tablo hâlinde verilir.
Test Kimlere Önerilir
Kalıtsal kanser testi NCCN ve ESMO kılavuzlarında tanımlı ölçütleri karşılayan kişilere önerilir; ölçütler kanser türüne, tanı yaşına ve aile öyküsüne dayanır. Kanser tanısı olan bir aile bireyi varsa önce o kişi test edilir; değişiklik bulunursa akrabalar yalnızca bu değişiklik için test edilir. Tanısı olan hiç kimse hayatta değilse ya da test edilemiyorsa aile öyküsüne göre sağlıklı bireye de panel test yapılabilir.
| Ölçüt | Kılavuz önerisi |
|---|---|
| Meme kanseri, 50 yaş ve altında tanı | NCCN: BRCA1/2 ve çok genli panel önerilir |
| Üçlü negatif meme kanseri, 60 yaş ve altında | NCCN ve ESMO: test önerilir; BRCA1 sık bulunur |
| Çift taraflı meme kanseri, erkek meme kanseri | NCCN: yaşa bakılmaksızın test |
| Over, tüp ya da periton kanseri | NCCN ve ESMO: her hastada yaşa bakılmaksızın test |
| Pankreas kanseri (ekzokrin) | NCCN: her hastada test; ESMO: önerilir |
| Metastatik ya da yüksek riskli prostat kanseri | NCCN: test önerilir; BRCA2 tedaviyi etkiler |
| Kolon ya da rahim kanseri, 50 yaş altı ya da tümörde MMR eksikliği | NCCN ve ESMO: Lynch sendromu için MMR genleri test edilir |
| Ailede bilinen kalıtsal değişiklik | Tüm kılavuzlar: birinci derece akrabalara tek varyant testi |
| Ailede iki ve üzeri meme, over, pankreas ya da prostat kanseri; genç yaşta kanser kümelenmesi | NCCN: aile ağacına göre panel test; Aşkenaz Yahudi kökeninde eşik düşer |
| Tümör testinde BRCA, MMR, TP53 gibi kalıtsal olabilecek bulgu | ESMO: germline doğrulama testi |
Kalıtsal test kararı tümör dokusundaki bulgularla da tetiklenebilir: kapsamlı genomik profilleme raporunda BRCA1, BRCA2, PALB2, MLH1 ya da TP53 değişikliği görüldüğünde, özellikle allel oranı yüksekse, kan testiyle doğrulama önerilir. Test kararı aile öyküsü alınarak hekim tarafından verilir.
Kanser Genetiği Nedir
Kalıtsal yatkınlıkla tümörde sonradan gelişen değişikliklerin farkı kısa videoda anlatılıyor.
Hangi Genler Test Edilir
Günümüzde kalıtsal kanser testleri çoğunlukla 20 ila 80 gen içeren çok genli panellerle yapılır; panel, aile öyküsündeki kanser türlerine göre seçilir. En sık değerlendirilen genler ve ilişkili riskler aşağıda özetlenir; risk değerleri NCCN kılavuzu ve büyük kohort çalışmalarından alınmış toplum ortalamalarıdır ve kişiden kişiye değişir.
- BRCA1
- Kalıtsal meme ve over kanseri sendromunun en sık geni. Taşıyıcı kadınlarda 80 yaşa kadar meme kanseri riski yaklaşık yüzde 72, over kanseri riski yüzde 44'tür (Kuchenbaecker 2017). Meme kanseri çoğunlukla üçlü negatif tiptedir ve genç yaşta görülür.
- BRCA2
- Meme kanseri riski yaklaşık yüzde 69, over kanseri riski yüzde 17'dir; erkeklerde meme ve prostat kanseri, her iki cinsiyette pankreas kanseri ve melanom riski artar. BRCA1 ve BRCA2 taşıyıcılarında over, meme, pankreas ve prostat kanserinde PARP inhibitörü tedavi seçeneğidir.
- PALB2
- BRCA2 ile birlikte çalışan gen; taşıyıcılarda meme kanseri riski yüzde 40 ila 60 arasındadır ve over ile pankreas kanseri riski de artar. Meme kanseri panellerinde BRCA'dan sonra en önemli gendir.
- MLH1 ve MSH2
- Lynch sendromunun en sık iki geni (MSH6, PMS2 ve EPCAM ile birlikte). Yaşam boyu kolon kanseri riski yüzde 40 ila 80, rahim kanseri riski kadınlarda yüzde 40 ila 60'tır; mide, over, idrar yolu ve pankreas kanseri riski de artar. Tümörde MMR eksikliği ya da MSI yüksek bulgusu bu sendromun ilk işareti olabilir.
- TP53
- Li-Fraumeni sendromunun geni; çocukluktan itibaren sarkom, meme kanseri, beyin tümörü ve adrenal korteks kanseri riski çok yüksektir. Taşıyıcılarda tüm vücut MR ile yıllık tarama önerilir ve radyoterapiden mümkün olduğunca kaçınılır.
- Diğer genler
- CHEK2 ve ATM (orta düzeyde meme kanseri riski), CDH1 (kalıtsal diffüz mide kanseri), APC (ailevi adenomatöz polipozis), RAD51C ve RAD51D (over kanseri).
Süreç ve Süre
Değerlendirme, kişinin ve ailesinin kanser öyküsünün üç kuşak boyunca alınmasıyla başlar; hangi akrabada hangi kanser, hangi yaşta tanı konduğu ve varsa önceki genetik test sonuçları kaydedilir. Bu görüşmede testin ne gösterebileceği, ne gösteremeyeceği ve sonuçların kişi ile ailesi için olası anlamı anlatılır; test yalnızca kişi bilgilendirilmiş onam verdikten sonra yapılır.
Örnek olarak 5 ila 10 mL kan ya da tükürük alınır; açlık gerekmez ve özel hazırlık yoktur. Kemik iliği nakli geçirmiş kişilerde kan yerine tükürük ya da cilt örneği tercih edilir. Laboratuvar, yeni nesil dizileme ile panel genlerini okur ve büyük delesyon ile duplikasyonları ayrıca araştırır.
Sonuç çoğunlukla iki ila dört haftada çıkar; ailede bilinen tek bir değişikliğin aranması bir ila iki hafta sürer. Tedavi kararının sonuca bağlı olduğu durumlarda (örneğin meme kanserinde ameliyat tipi ya da over kanserinde PARP inhibitörü kararı) hekim hızlandırılmış çalışma isteyebilir. Sonuç, hekim tarafından yüz yüze ya da görüntülü görüşmede açıklanır; yazılı rapor kişiye verilir.
Kalıtsal Test ile Tümör Testi Arasındaki Fark
Doğuştan gelen ve aileye aktarılabilen değişiklikleri araştıran kalıtsal testler ile tümör dokusunun DNA ve RNA yapısını inceleyen testlerin hangi soruya cevap verdiği ayrı ayrı anlatılıyor.
Sonuç Türleri
Kalıtsal kanser testinin sonucu üç biçimde gelir; laboratuvarlar varyantları ACMG (Amerikan Tıbbi Genetik Koleji) ölçütlerine göre beş sınıfa ayırır ve rapor bu sınıflara göre "pozitif", "negatif" ya da "belirsiz" olarak yorumlanır.
| Sonuç | ACMG sınıfı | Anlamı | Sonraki adım |
|---|---|---|---|
| Pozitif | Patojenik ya da olası patojenik (sınıf 5 ve 4) | Kanser riskini artıran kalıtsal değişiklik bulundu | Kişiye özel izlem, tedaviye etkisi, akrabalara test |
| Belirsiz (VUS) | Belirsiz anlamlı varyant (sınıf 3) | Değişiklik var; riskle ilişkisi henüz bilinmiyor | Pozitif gibi davranılmaz; izlem aile öyküsüne göre; yeniden sınıflama beklenir |
| Negatif | Olası iyi huylu ya da iyi huylu (sınıf 2 ve 1) ya da değişiklik yok | Test edilen genlerde riski artıran değişiklik bulunmadı | Aile öyküsü güçlüyse izlem yine sürer; ailede bilinen değişiklik varsa gerçek negatif |
Negatif sonucun anlamı testin nedenine bağlıdır. Ailede bilinen bir değişiklik için yapılan testte negatif sonuç "gerçek negatif"tir ve kişinin riski toplum ortalamasına iner. Ailede bilinen değişiklik olmadan yapılan panel testte negatif sonuç ise yalnızca test edilen genlerde değişiklik bulunmadığını gösterir; aile öyküsü güçlüyse henüz bilinmeyen bir gen söz konusu olabilir ve izlem aile öyküsüne göre sürer.
Önemli: Bu sayfadaki bilgiler genel ilkeleri anlatır; hekim muayenesinin ve kişiye özel değerlendirmenin yerine geçmez. Test sonucu her zaman tedaviyi değiştirmez; sonucun anlamı kanser türü, evre ve aile öyküsüyle birlikte yorumlanır.
Pozitif Sonuç Sonrası Takip ve Aile Taraması
Pozitif sonuç iki alanda karar gerektirir: kişinin kendi izlemi ve tedavisi ile akrabalarının taranması. Kanser tanısı olan kişide sonuç tedaviyi etkileyebilir; BRCA taşıyıcılarında over kanserinde PARP inhibitörü ile idame, yüksek riskli meme kanserinde bir yıl olaparib (OlympiA çalışması), pankreas kanserinde platin duyarlılığı ve idame olaparib, Lynch sendromunda kolon kanserinde immünoterapi seçeneği gündeme gelir. Bu ilaçların ilkeleri akıllı ilaç tedavisi sayfasında anlatılır.
Kanser tanısı olmayan taşıyıcıda amaç erken tanı ve risk azaltmadır. BRCA taşıyıcısı kadınlarda 25 yaşından itibaren yıllık meme MR, 30 yaşından itibaren MR ile mamografi birlikte önerilir; over kanseri için etkili tarama olmadığından çocuk isteği tamamlandıktan sonra (BRCA1'de 35 ila 40, BRCA2'de 40 ila 45 yaş) yumurtalık ve tüplerin alınması seçeneği jinekolojik onkoloji ile görüşülür. Risk azaltıcı mastektomi bir seçenektir, zorunluluk değildir; karar kişinin tercihine ve ilgili cerrahi branşın değerlendirmesine bağlıdır. Lynch sendromunda 20 ila 25 yaşından itibaren bir ila iki yılda bir kolonoskopi ve kadınlarda rahim ile over için izlem ya da cerrahi seçeneği planlanır.
Aile taraması (kaskad test) pozitif sonucun en önemli sonucudur: birinci derece akrabaların (anne, baba, kardeş, çocuk) her birinin aynı değişikliği taşıma olasılığı yüzde 50'dir ve bu kişiler yalnızca bilinen değişiklik için, daha kısa ve daha basit bir testle değerlendirilir. Değişiklik bulunmayan akrabaların çocukları test edilmez. Sonucun akrabalarla paylaşılması kişinin kararıdır; hekim bunu kolaylaştıran yazılı bir aile mektubu hazırlayabilir.
Genetik Danışmanlık
Genetik danışmanlık, test öncesinde ve sonrasında kişinin kalıtsal riski, testin olası sonuçlarını ve bu sonuçların kendisi ile ailesi için anlamını anlamasını sağlayan görüşmedir; tıbbi genetik uzmanı ve tıbbi onkolog bu görüşmeyi iş bölümüyle yürütür. Test öncesi görüşmede aile ağacı çıkarılır, hangi genlerin bakılacağı, VUS olasılığı, sonucun tedaviye ve aileye etkisi ve testi yaptırmama hakkı konuşulur. Test sonrası görüşmede sonuç açıklanır, izlem planı yapılır ve aile taraması için yol haritası çizilir.
Kanser tanısı olan hastada test isteme, sonucu tedaviye bağlama ve izlemi planlama tıbbi onkoloğun; karmaşık aile ağaçları, nadir sendromlar, çocukların testi ve doğum öncesi seçenekler tıbbi genetik uzmanının alanıdır. Prof. Dr. H. İbrahim Petekkaya, kalıtsal test sonucunu klinik moleküler onkoloji ekibiyle ClinVar sınıfı ve güncel literatüre göre gözden geçirir ve gerektiğinde tıbbi genetik uzmanına yönlendirir.
Genetik test sonucu, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na göre özel nitelikli kişisel veridir; test yalnızca kişinin ayrı ve açık rızasıyla yapılır, sonuç yalnızca kişiye ve kişinin yazılı izin verdiği hekimlere iletilir, işveren ya da sigorta şirketiyle paylaşılmaz. Test verilerinin nasıl saklandığı ve kişinin hakları gizlilik ve KVKK sayfasında açıklanır.
Sık Sorulan Sorular
BRCA testi kimlere yapılır?
NCCN ve ESMO ölçütlerine göre BRCA testi şu kişilere önerilir: 50 yaş ve altında meme kanseri tanısı alanlar, 60 yaş ve altında üçlü negatif meme kanseri olanlar, çift taraflı ya da erkek meme kanseri olanlar, yaşa bakılmaksızın over, tüp ya da periton kanseri olanlar, pankreas kanseri olanlar, metastatik ya da yüksek riskli prostat kanseri olanlar ve ailesinde bilinen BRCA değişikliği ya da birden fazla meme, over, pankreas veya prostat kanseri bulunanlar. Test kararı aile öyküsü alınarak hekim tarafından verilir.
BRCA testi kaç günde çıkar?
Kalıtsal kanser testi kan ya da tükürük örneğinden yeni nesil dizileme ile çalışılır ve sonuç çoğunlukla iki ila dört haftada çıkar; yalnızca BRCA1 ve BRCA2 bakılan testler bazı laboratuvarlarda daha kısa sürer, çok genli paneller ve büyük delesyonların ayrıca arandığı testler dört haftaya uzayabilir. Ailede bilinen tek bir değişikliğin akrabada aranması (tek varyant testi) genellikle bir ila iki haftadır. Tedavi kararının teste bağlı olduğu durumlarda hekim laboratuvardan hızlandırılmış çalışma isteyebilir.
BRCA pozitif çıkarsa ne olur?
Pozitif sonuç, BRCA1 ya da BRCA2 geninde kanser riskini artıran bir değişikliğin doğuştan taşındığını gösterir; kanser olacağı anlamına gelmez. Kanser tanısı olan kişide bu sonuç tedaviyi etkileyebilir: over, meme, pankreas ve prostat kanserinde PARP inhibitörü seçeneği ve platin duyarlılığı gündeme gelir. Kanser tanısı olmayan kişide genç yaşta başlayan yıllık meme MR ve mamografi, over için risk azaltıcı cerrahi seçeneğinin ilgili branşla görüşülmesi ve yaşam tarzı önerileri planlanır. Birinci derece akrabalara test önerilir; her birinin taşıma olasılığı yüzde 50'dir.
Ailede kanser varsa test yaptırmalı mıyım?
Ailede kanser bulunması tek başına test gerektirmez; kanserlerin büyük çoğunluğu kalıtsal değildir ve yalnızca yüzde 5 ila 10'u doğuştan taşınan bir gen değişikliğine bağlıdır. Test, aynı ailede aynı ya da ilişkili kanserlerin birden fazla kişide, genç yaşta, çift taraflı ya da nadir türlerde görüldüğü durumlarda önerilir. En doğru yol, ailede kanser tanısı almış bir bireyin önce test edilmesidir; onda değişiklik bulunursa akrabalar bu değişiklik için test edilir. Aile ağacı çıkarılarak karar hekimle birlikte verilir.
VUS sonucu ne demek?
VUS (belirsiz anlamlı varyant), bir gende bulunan ancak kanser riskini artırıp artırmadığı henüz bilinmeyen değişikliktir; kalıtsal panellerde hastaların yaklaşık yüzde 10 ila 20'sinde görülür. VUS pozitif sonuç gibi değerlendirilmez: tedavi, risk azaltıcı cerrahi ya da aile taraması kararı VUS'a dayanarak verilmez ve izlem aile öyküsüne göre planlanır. Laboratuvarlar bu varyantları zamanla yeniden sınıflar; çoğu VUS iyi huylu olarak sonuçlanır. Birkaç yılda bir laboratuvara sınıf değişikliği sorulur.
Test çocukları etkiler mi?
Kalıtsal bir değişiklik anne ya da babadan çocuğa yüzde 50 olasılıkla geçer; cinsiyet fark etmez ve erkekler de taşıyıcı olup aktarabilir. Erişkin başlangıçlı sendromlarda (BRCA, Lynch) çocuklar 18 yaşından önce test edilmez; çünkü izlem ve önlem erişkinlikte başlar ve karar kişinin kendisine bırakılır. Li-Fraumeni ya da ailevi polipozis gibi çocuklukta kansere yol açan sendromlarda ise test çocuk yaşta yapılır. Çocuklara ne zaman ve nasıl anlatılacağı genetik danışmanlık görüşmesinde konuşulur.
Kalıtsal kanser testi SGK kapsamında mı?
BRCA1 ve BRCA2 testi, Sağlık Uygulama Tebliği'nde tanımlı ölçütleri karşılayan hastalarda, tıbbi genetik ya da tıbbi onkoloji uzmanının istemiyle Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanır; ölçütler yaş, kanser türü ve aile öyküsüne dayanır. Çok genli kalıtsal panellerin ve kanser tanısı olmayan akrabaların testinin kapsamı tebliğdeki koşullara göre değişir. Hangi durumda hangi testin karşılandığı muayenede güncel tebliğe göre konuşulur. Ücret bilgisi hastane tarafından, muayene sonrasında ve kişiye göre verilir; sitede fiyat yayınlanmaz.
İlgili Sayfalar
Genetik ve Moleküler Onkoloji
Sayfayı Açın
Tümör Genetik Profillemesi
Sayfayı Açın
Meme Kanseri Tedavisi
Sayfayı Açın
Over Kanseri
Sayfayı Açın
Kolon Kanseri
Sayfayı Açın
Pankreas Kanseri
Sayfayı Açın
Akıllı İlaç Tedavisi
Sayfayı Açın
Gizlilik ve KVKK
Sayfayı AçınKaynaklar ve Kılavuzlar
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Genetic/Familial High-Risk Assessment: Breast, Ovarian, Pancreatic, and Prostate. Bağlantı
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Guidelines for Detection, Prevention, and Risk Reduction (Genetic/Familial High-Risk Assessment: Colorectal, Endometrial, and Gastric). Bağlantı
- Sessa C ve ark. Risk reduction and screening of cancer in hereditary breast-ovarian cancer syndromes: ESMO Clinical Practice Guideline. Ann Oncol 2023;34(1):33-47. Bağlantı
- Stjepanovic N ve ark. Hereditary gastrointestinal cancers: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2019;30(10):1558-1571. Bağlantı
- Kuchenbaecker KB ve ark. Risks of breast, ovarian, and contralateral breast cancer for BRCA1 and BRCA2 mutation carriers. JAMA 2017;317(23):2402-2416. Bağlantı
- Richards S ve ark. Standards and guidelines for the interpretation of sequence variants: a joint consensus recommendation of ACMG and AMP. Genet Med 2015;17(5):405-424. Bağlantı
- Tutt ANJ ve ark. Adjuvant olaparib for patients with BRCA1- or BRCA2-mutated breast cancer (OlympiA). N Engl J Med 2021;384:2394-2405. Bağlantı
- National Cancer Institute. BRCA Gene Changes: Cancer Risk and Genetic Testing. Bağlantı
- National Center for Biotechnology Information. ClinVar. Bağlantı
- Cancer Research UK. Inherited cancer genes and increased cancer risk. Bağlantı
- Kişisel Verileri Koruma Kurumu. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve özel nitelikli kişisel veriler. Bağlantı
- Türk Tıbbi Onkoloji Derneği. Kılavuzlar ve hasta bilgilendirme kaynakları. Bağlantı