Jinekolojik Kanser Türleri
Jinekolojik kanserler çıktıkları organa göre beş ana gruba ayrılır ve her grubun belirtisi, tarama olanağı ve tedavisi farklıdır. IARC GLOBOCAN 2022 verilerine göre dünyada yılda yaklaşık 660 bin rahim ağzı, 420 bin endometrium ve 324 bin over kanseri tanısı konulur; vulva ve vajina kanserleri nadirdir. Over ve rahim ağzı kanseri için ayrı sayfalar hazırlanmıştır; endometrium, vulva ve vajina kanserleri bu sayfada özetlenir.
| Organ | Sık belirti | Öne çıkan özellik | Sayfa |
|---|---|---|---|
| Over (yumurtalık), tüp ve periton | Karında şişkinlik, çabuk doyma, kasık ağrısı | Çoğu ileri evrede tanı alır; BRCA ve HRD testine göre PARP inhibitörü idamesi | Over kanseri tedavisi |
| Rahim ağzı (serviks) | İlişki sonrası ya da adet dışı kanama, akıntı | HPV'ye bağlı, taramayla önlenebilir; lokal ileri evrede kemoradyoterapi | Rahim ağzı kanseri tedavisi |
| Rahim gövdesi (endometrium) | Menopoz sonrası kanama | Gelişmiş ülkelerde en sık jinekolojik kanser; moleküler sınıflama ve immünoterapi | Bu sayfada |
| Vulva | Kaşıntı, yara, kitle | Nadir, ileri yaşta; cerrahi ve radyoterapi esas | Bu sayfada |
| Vajina | Kanama, akıntı | Çok nadir; çoğunlukla HPV'ye bağlı, radyoterapi esas | Bu sayfada |
Jinekolojik Onkolog ve Tıbbi Onkolog İş Bölümü
Jinekolojik kanserlerde cerrahi ve cerrahi evreleme jinekolojik onkoloji cerrahı, radyoterapi radyasyon onkoloğu, ilaç tedavisi ise tıbbi onkolog tarafından yürütülür; kararlar bu üç uzmanlık ile patoloji ve radyolojinin katıldığı jinekolojik onkoloji tümör kurulunda birlikte alınır. Hasta çoğunlukla kanama ya da kitle nedeniyle önce kadın hastalıkları uzmanına başvurur; tanı konduğunda cerrah ameliyatı planlar ve patoloji sonucu geldiğinde tıbbi onkolog sistemik tedavi gerekip gerekmediğini değerlendirir.
Over kanserinde bu iş bölümü en yoğundur: cerrahın tümörü ne ölçüde çıkarabildiği ve tıbbi onkoloğun kemoterapiyi ameliyattan önce mi sonra mı vereceği tek bir kurul kararıyla belirlenir. Rahim ağzı kanserinde erken evre cerrahın, lokal ileri evre radyasyon onkoloğu ile tıbbi onkoloğun ortak alanıdır. Endometrium kanserinde ameliyat sonrası patoloji ve moleküler sınıflama tıbbi onkoloğun ek tedavi kararını belirler. Tedavi seçimi evre, patoloji ve moleküler bulgulara göre hekim tarafından belirlenir.
Önemli: Bu sayfadaki bilgiler genel ilkeleri anlatır; hekim muayenesinin ve kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Doğurganlık çağındaki hastalarda yumurta ya da embriyo dondurma ve yumurtalık koruma seçenekleri, tedaviye başlamadan önce üreme tıbbı ile birlikte görüşülür.
Sistemik Tedavi Seçenekleri
Sistemik tedavi, kan yoluyla tüm vücuda dağılan ilaçlarla yapılan tedavidir ve jinekolojik kanserlerde beş sınıf kullanılır; hangi sınıfın hangi hastalıkta ve evrede verileceği ESMO ile NCCN kılavuzlarında tanımlıdır.
- Kemoterapi
- Karboplatin ile paklitaksel, over ve endometrium kanserinde ana kemoterapidir; rahim ağzı kanserinde sisplatin radyoterapiyle eş zamanlı, metastatik hastalıkta paklitaksel ile birlikte verilir. Genel ilkeler kemoterapi sayfasında anlatılır.
- PARP inhibitörleri
- Olaparib ve niraparib, over kanserinde kemoterapi sonrası idame tedavisidir; yarar BRCA mutasyonu ve HRD pozitifliğinde en yüksektir.
- İmmünoterapi
- Pembrolizumab ve dostarlimab, endometrium ve rahim ağzı kanserinde kemoterapiyle birlikte kılavuzlara girmiştir. Genel ilkeler immünoterapi sayfasında anlatılır.
- Hedefe yönelik tedavi (akıllı ilaç)
- Bevacizumab over ve rahim ağzı kanserinde, lenvatinib ile pembrolizumab endometrium kanserinde, trastuzumab HER2 pozitif seröz endometrium kanserinde kullanılır; ayrıntı akıllı ilaç tedavisi sayfasındadır.
- Hormon tedavisi
- Progesteron türevleri ve aromataz inhibitörleri, hormon reseptörü pozitif düşük dereceli endometrium ve düşük dereceli seröz over kanserinde ağızdan alınan, yavaş seyirli hastalıkta tercih edilen seçenektir.
Genetik ve Moleküler Testler: BRCA, HRD, MSI, HPV
Jinekolojik kanserlerde dört test tedaviyi doğrudan değiştirir. Kalıtsal BRCA1 ve BRCA2 testi her over kanserinde tanıda istenir; tümörde HRD testi PARP inhibitörü ile bevacizumab kararını belirler. Endometrium kanserinde her tümörde MMR proteinleri (uyumsuzluk onarımı) immünohistokimya ile bakılır; eksiklik (dMMR) hem immünoterapi yararını gösterir hem de Lynch sendromu taraması başlatır. Rahim ağzı kanserinde HPV testi tarama aracıdır; metastatik hastalıkta PD-L1 testi immünoterapi kararını belirler.
Tümör dokusundaki (somatik) değişiklikler kapsamlı genomik profilleme (tümör genetik testi) ile, doğuştan taşınan (germline) değişiklikler kan testiyle araştırılır; ikisi farklı sorulara cevap verir ve süreçleri tümör genetik profillemesi ile kalıtsal kanser risk değerlendirmesi sayfalarında anlatılır. Kalıtsal mutasyon bulunursa aile üyelerine kaskad test önerilir. Test sonucu her zaman tedaviyi değiştirmez; ancak over ve endometrium kanserinde bu testler yapılmadan sistemik tedavi planı tamamlanmış sayılmaz.
Endometrium Kanserinde Güncel Yaklaşım
Endometrium (rahim gövdesi) kanseri, rahmin iç tabakasından çıkar; obezite, şeker hastalığı, karşılanmamış östrojen etkisi ve Lynch sendromu risk etkenleridir ve olguların yaklaşık yüzde 75'i menopoz sonrası kanama sayesinde erken evrede tanı alır. Ana tedavi rahim, yumurtalıklar ve gerektiğinde lenf bezlerinin çıkarılmasıdır; ameliyat sonrası ek tedavi kararı artık yalnızca evre ve dereceye değil, ESGO/ESTRO/ESP 2021 ve ESMO 2022 kılavuzlarının benimsediği dört gruplu moleküler sınıflamaya dayanır: POLE mutant (çok iyi seyirli, ek tedavi çoğunlukla gerekmez), dMMR (immünoterapiye duyarlı), p53 anormal (yüksek riskli, kemoterapi gerekir) ve özgül moleküler profili olmayan (NSMP) tümörler.
İleri evre ya da nüks eden endometrium kanserinde 2023'te yayımlanan iki faz 3 çalışma tedaviyi değiştirmiştir: karboplatin ile paklitaksel kemoterapisine dostarlimab (RUBY) ya da pembrolizumab (NRG-GY018) eklenmesi ilerlemeyi geciktirmiş ve dMMR tümörlerde belirgin yaşam süresi yararı sağlamıştır; immünoterapi kemoterapi sonrası üç yıla kadar idame olarak sürdürülür. Kemoterapi sonrası ilerleyen pMMR tümörlerde lenvatinib ile pembrolizumab, HER2 pozitif seröz tümörlerde trastuzumab kullanılır. Düşük dereceli, hormon reseptörü pozitif ve yavaş seyirli hastalıkta ağızdan hormon tedavisi seçilir.
Vulva kanserinde tedavi cerrahi ve gerektiğinde radyoterapidir; lokal ileri hastalıkta sisplatinle eş zamanlı radyoterapi, nüks PD-L1 pozitif hastalıkta pembrolizumab seçenektir. Vajina kanseri çok nadirdir ve çoğunlukla rahim ağzı kanseri ilkeleriyle kemoradyoterapi ile tedavi edilir. Bu nadir tümörlerde olgunun tümör kurulunda tartışılması ve kılavuzlara göre planlanması esastır; diğer kanser türleri tedavi alanları sayfasında listelenir.
Sık Sorulan Sorular
Jinekolojik onkolog ile tıbbi onkolog farkı nedir?
Jinekolojik onkolog, kadın hastalıkları ve doğum uzmanlığı üzerine jinekolojik onkoloji cerrahisi yan dalı yapmış cerrahtır; over, rahim, rahim ağzı ve vulva kanserlerinde ameliyatı ve cerrahi evrelemeyi yapar. Tıbbi onkolog, iç hastalıkları üzerine tıbbi onkoloji yan dalı yapmış hekimdir; kemoterapi, hedefe yönelik tedavi, immünoterapi ve hormon tedavisini planlar ve yan etkilerini yönetir. İki uzmanlık rakip değil, tümör kurulunda birlikte çalışan tamamlayıcı alanlardır; hasta çoğunlukla önce cerraha, ilaç tedavisi gerektiğinde tıbbi onkoloğa yönlendirilir.
Rahim kanseri de bu sayfada mı anlatılıyor?
Evet; rahim (endometrium) kanseri bu sayfada ayrı bir bölümde anlatılır ve şimdilik ayrı sayfası yoktur. Endometrium kanseri gelişmiş ülkelerde en sık jinekolojik kanserdir; çoğunlukla menopoz sonrası kanamayla erken evrede tanı alır ve ameliyatla tedavi edilir. Tıbbi onkolog, yüksek riskli erken evrede ameliyat sonrası kemoterapi, ileri ya da nüks hastalıkta kemoterapi ile immünoterapi ve moleküler sınıflamaya göre tedavi planlar. Vulva ve vajina kanserleri de bu sayfada kısaca ele alınır.
HPV aşısı kanseri önler mi?
Evet; HPV aşısı, rahim ağzı kanserine yol açan yüksek riskli HPV tiplerine (özellikle 16 ve 18) karşı koruma sağlar ve virüsle karşılaşmadan önce yapıldığında rahim ağzı kanserini büyük ölçüde önler. WHO 9 ila 14 yaş arasında aşılamayı önerir; aşı vulva, vajina, anüs ve boğaz kanserlerinin HPV'ye bağlı bölümünü de azaltır. Aşı var olan enfeksiyonu ya da kanseri tedavi etmez ve tarama gereksinimini ortadan kaldırmaz; aşılı kadınlar da 30 yaşından itibaren HPV taramasına katılır.
BRCA testi hangi kanserlerde istenir?
BRCA1 ve BRCA2 testi, kalıtsal meme ve over kanseri sendromunu araştırır. Kılavuzlar her epitelyal over, tüp ve periton kanserinde tanıda; meme kanserinde genç yaşta tanı, üçlü negatif alt tip, erkek meme kanseri ya da ailede kümelenme varsa; metastatik pankreas ve prostat kanserinde ise tedavi kararı için testi önerir. Over kanserinde sonuç PARP inhibitörü idamesini belirler. Test kan örneğinden yapılır, mutasyon bulunursa aile üyelerine kaskad test önerilir; özel nitelikli kişisel veri olduğu için ayrı açık rıza alınır.
İmmünoterapi hangi jinekolojik kanserlerde kullanılır?
İmmünoterapi (PD-1 inhibitörleri) jinekolojik kanserlerde iki ana alanda kılavuzlara girmiştir. Endometrium kanserinde ileri ya da nüks hastalıkta pembrolizumab ya da dostarlimab kemoterapiye eklenir; yarar uyumsuzluk onarım eksikliği (dMMR) olan tümörlerde en yüksektir, ikinci basamakta pMMR tümörlerde lenvatinib ile pembrolizumab kullanılır. Rahim ağzı kanserinde pembrolizumab yüksek riskli lokal ileri hastalıkta kemoradyoterapiye, metastatik PD-L1 pozitif hastalıkta kemoterapiye eklenir. Over kanserinde immünoterapinin standart tedavide yeri yoktur; vulva kanserinde yalnızca nüks PD-L1 pozitif hastalıkta seçenektir.
İlgili Sayfalar
Over Kanseri Tedavisi
Sayfayı Açın
Rahim Ağzı Kanseri Tedavisi
Sayfayı Açın
Kemoterapi
Sayfayı Açın
İmmünoterapi
Sayfayı Açın
Kalıtsal Kanser Risk Değerlendirmesi
Sayfayı Açın
Tümör Genetik Profillemesi
Sayfayı Açın
Tedavi Alanları
Sayfayı AçınKaynaklar ve Kılavuzlar
- European Society for Medical Oncology. ESMO Clinical Practice Guidelines: gynaecological cancers. Bağlantı
- Oaknin A ve ark. Endometrial cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2022;33(9):860-877. Bağlantı
- González-Martín A ve ark. Newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian cancer: ESMO Clinical Practice Guideline. Ann Oncol 2023;34(10):833-848. Bağlantı
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Uterine Neoplasms. Bağlantı
- National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Vulvar Cancer. Bağlantı
- Türk Jinekolojik Onkoloji Derneği. Kılavuzlar ve hasta bilgilendirme kaynakları. Bağlantı
- Concin N ve ark. ESGO/ESTRO/ESP guidelines for the management of patients with endometrial carcinoma. Int J Gynecol Cancer 2021;31(1):12-39. Bağlantı
- Mirza MR ve ark. Dostarlimab for primary advanced or recurrent endometrial cancer (RUBY). N Engl J Med 2023;388:2145-2158. Bağlantı
- Eskander RN ve ark. Pembrolizumab plus chemotherapy in advanced endometrial cancer (NRG-GY018). N Engl J Med 2023;388:2159-2170. Bağlantı
- World Health Organization. Cervical cancer fact sheet and HPV vaccination recommendations. Bağlantı
- International Agency for Research on Cancer (WHO). GLOBOCAN 2022, Global Cancer Observatory. Bağlantı
- Türk Tıbbi Onkoloji Derneği. Kılavuzlar ve hasta bilgilendirme kaynakları. Bağlantı