1)Baş-Boyun Kanseri Nedir? 

Baş-boyun kanserleri (HNC), ağız boşluğu, orofarenks, nazofarenks, hipofarenks, larenks ve tükürük bezlerini içeren üst aerodijestif sistemden köken alan ve çoğunlukla skuamöz hücreli karsinom (HNSCC) yapısında olan heterojen bir tümör grubudur. 

Morozas, A., ve. ark. (2024)’ten uyarlanmıştır. 

2)Baş-Boyun Kanserlerinin Epidemiyolojisi, Risk Faktörleri ve Klinik Belirtileri: Dünya genelinde yıllık yaklaşık 900.000 yeni vaka ile önemli bir morbidite ve mortalite yükü oluşturmaktadır. 

Tütün ve alkol kullanımı, HPV-16 pozitif orofarenks tümörlerindeki belirgin artış ve EBV ilişkili nazofarenks kanseri hastalığın epidemiyolojisini şekillendiren temel etkenlerdir (Mody et al., 2021; Gillison et al., 2015). Risk profilini artıran ek faktörler arasında kötü ağız hijyeni, odun tozu ve nikel gibi mesleki maruziyetler, hava kirliliği ve beslenme yetersizliği bulunmaktadır.

Krzykawski K. ve ark. (2024)’ten uyarlanmıştır.

Klinik olarak hastalar genellikle kalıcı boğaz ağrısı, ses kısıklığı, disfaji, boyunda ağrısız kitle, ağız içi iyileşmeyen lezyon, tek taraflı burun tıkanıklığı/kanama, otalji ve kilo kaybı gibi semptomlarla başvurur. Bu geniş belirti yelpazesi erken tanıyı zorlaştırırken, gecikmiş başvuru hastalığın prognostik seyrini olumsuz etkiler.

Moleküler açıdan HNSCC, belirgin genomik heterojenlik gösterir. TP53 mutasyonları, CDKN2A kaybı, PI3K/AKT/mTOR aktivasyonu, NOTCH1, EGFR ve c-MET değişiklikleri tümörün biyolojisini yönlendiren ana mekanizmalardır (Leemans et al., 2018; Li et al., 2023). Bu çeşitlilik, moleküler alt tipleri klinik açıdan anlamlı hâle getirmekte ve genomik testlerin tedavide giderek daha kritik rol oynamasını sağlamaktadır. Modern NGS panelleri, ilaçlanabilir hedeflerin (PIK3CA, HRAS, MET), immünoterapi yanıt biyobelirteçlerinin (TMB, HPV/EBV durumu ile birlikte PD-L1), ve direnç ilişkili mutasyonların belirlenmesine olanak sağlayarak kişiselleştirilmiş tedaviyi güçlendirir.

3)Tanı ve Görüntüleme

Baş-boyun kanserlerinde tanı ve evreleme, klinik değerlendirme, endoskopi, histopatolojik doğrulama ve multimodal görüntüleme tekniklerinin bir arada kullanıldığı multidisipliner bir yaklaşım gerektirir.

Endoskopik Değerlendirme: Fiberoptik nazofaringolaringoskopi, primer tümörün anatomik lokalizasyonunun, mukozal yayılımının ve submukozal tutulumu düşündüren bulguların değerlendirilmesinde ilk basamak girişimdir. Ayrıca biyopsi alanının doğru belirlenmesine yardımcı olur.

Histopatolojik Doğrulama: Kesin tanı biyopsi ile konur. İmmünohistokimyasal belirteçler olan p16 (HPV ilişkili tümörler için), EBER (EBV pozitiflik için), CK5/6 ve p40 (skuamöz diferansiyasyon için) alt tip ayrımında kritik öneme sahiptir.

Görüntüleme Modaliteleri

MRI (Manyetik Rezonans Görüntüleme)

• Yumuşak doku kontrastı en yüksek yöntemdir.

• Perinevral yayılım, kas invazyonu ve parafaringeal alan tutulumunu değerlendirmede üstünlük gösterir.

BT (Bilgisayarlı Tomografi)

• Kemik korteks invazyonu, mandibula ve larinks kıkırdaklarının değerlendirilmesinde temel yöntemdir.

• Ayrıca toraks BT, uzak metastaz taraması için standarttır.

PET-CT

• Metabolik aktiviteyi gösterdiği için özellikle ileri evre hastalık, nodal yük, uzak metastaz ve tedavi yanıtı değerlendirmesinde altın standarttır.

Ultrason (USG)

• Boyun lenf nodlarının değerlendirilmesinde yüksek doğruluk sağlar;

• Gerektiğinde USG eşliğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi (FNAB) yapılabilir.

4)Evreleme Sistemi

Baş-boyun kanserlerinde hastalığın yayılımını belirlemede TNM evreleme sistemi temel ölçüttür. Primer tümörün lokal invazyonu (T), bölgesel lenf nodu tutulumu (N) ve uzak metastaz varlığı (M) değerlendirilerek prognostik sınıflama yapılır. HPV-pozitif orofarenks kanserleri, biyolojik davranış ve sağkalım farkları nedeniyle AJCC 8. baskıda ayrı bir TNM sınıflaması ile değerlendirilir.

Evre I–II tümörler çoğu zaman tek modaliteli tedaviyle kontrol edilebilirken, Evre III–IV hastalık genellikle daha geniş yayılım gösterir ve multimodal tedavi gerektirir. TNM sistemi, tedavi seçimi ve prognozun öngörülmesinde kritik rol oynar.

Khan, S. R., ve ark. (2023)’ten uyarlanmıştır.

5.Modern Tedavi Yaklaşımları

Baş-boyun kanserlerinde tedavi stratejisi; tümörün anatomik lokalizasyonu, biyolojik alt tipi (HPV/EBV durumu), evresi ve hastanın genel klinik performansına göre bireyselleştirilir.

• Cerrahi: Erken evre ağız boşluğu ve seçilmiş orofarenks tümörlerinde birincil tedavi seçeneğidir. Gerekli durumlarda boyun diseksiyonu, nodal metastaz riskine göre uygulanır.

• Radyoterapi: Modern radyoterapi teknikleri (IMRT, VMAT, proton tedavisi) hem lokal-bölgesel kontrolü artırmış hem de normal doku toksisitesini belirgin azaltmıştır.

• Kemoterapi: Lokal ileri hastalıkta eşzamanlı cisplatin bazlı kemoradyoterapi standart yaklaşımdır. Metastatik evrede ise platin bazlı kombine rejimler ilk basamak tedavi olarak tercih edilir.

• İmmünoterapi: İmmün kontrol noktası inhibitörleri (Pembrolizumab, Nivolumab), nüks veya metastatik HNSCC’de sağkalımı anlamlı şekilde uzatarak tedavi paradigmasını değiştirmiştir. Tedavi yanıtı sıklıkla PD-L1 düzeyi, HPV durumu ve tümör mutasyon yükü (TMB) ile ilişkilidir.

• Hedefe Yönelik Tedaviler: Cetuximab (EGFR inhibitörü), radyoterapi ile kombinasyonda etkinlik göstermiştir. Ayrıca PI3K/AKT/mTOR, c-MET ve diğer onkojenik yolaklara yönelik inhibitörler ile immünoterapi kombinasyonları güncel klinik araştırmaların odak alanıdır.

6)HPV-İlişkili Orofarenks Kanseri: HPV-pozitif orofarenks kanserleri, özellikle HPV-16 ile ilişkili olanlar, daha iyi prognoz, yüksek tedavi yanıtı ve daha indolen biyolojik davranış ile HPV-negatif tümörlerden ayrılır. Bu belirgin sağkalım avantajı nedeniyle, güncel klinik çalışmalarda tedavi toksisitesini azaltmayı hedefleyen de-eskalasyon stratejileri (daha düşük radyoterapi dozları, daha az yoğun sistemik tedavi) değerlendirilmektedir; ancak bu yaklaşımlar henüz yalnızca seçilmiş düşük riskli hastalar için araştırma aşamasındadır.

7)Nazofarenks Kanseri: Nazofarenks kanseri, özellikle non-keratinizan tipin EBV ile güçlü ilişkisi nedeniyle diğer baş-boyun kanserlerinden belirgin biçimde ayrılan özgün bir moleküler yapıya sahiptir. Hastalık erken dönemde sıklıkla boyun lenf nodlarına metastaz eğilimi gösterir ve standart tedavi yaklaşımı eşzamanlı kemoradyoterapidir. Tedavi yönetiminde plazma EBV DNA düzeyi, hem prognostik bir belirteç hem de tedavi yanıtının erken değerlendirilmesinde güvenilir bir biyobelirteç olarak kullanılmaktadır.

8)Beslenme, Yutma Güçlüğü ve Rehabilitasyon: Baş-boyun kanseri tedavileri sırasında malnütrisyon, disfaji, mukozit ve kserostomi sık karşılaşılan ve tedavi toleransını azaltabilen komplikasyonlardır. Bu nedenle onkolojik beslenme desteği, yutma fonksiyonunun değerlendirilmesi ve gerekli hastalarda erken dönem rehabilitasyon müdahaleleri, tedaviye uyumu artırmak ve yaşam kalitesini korumak açısından kritik öneme sahiptir.

9)Yaşlı Hastalarda Tedavi: Baş-boyun kanseri olan yaşlı hastalarda kırılganlık, komorbiditeler ve tedaviye bağlı toksisiteler nedeniyle tedavi planlaması mutlaka bireyselleştirilmelidir. Bu hasta grubunda geriyatrik değerlendirme modülleri; fonksiyonel kapasite, beslenme durumu ve eş hastalıkların etkisini sistematik olarak değerlendirerek uygun tedavi yoğunluğunun belirlenmesinde önemli yol göstericidir.

10)Nadir Tümörler: Sinonazal maligniteler, tükürük bezi kanserleri, nöroendokrin tümörler ve mukozal melanom gibi nadir baş-boyun tümörleri, heterojen ve özgün moleküler yapılara sahiptir. Bu tümörlerde tedavi stratejileri sıklıkla genetik ve moleküler profilleme ile yönlendirilir; hedefe yönelik tedaviler ve immün-onkolojik yaklaşımlar özellikle seçilmiş alt tiplerde önemli klinik kazanımlar sağlayabilmektedir.

11) Önleme ve Risk Azaltma

• Tütün ve tütün ürünlerinin bırakılması, baş-boyun kanseri riskini en fazla azaltan müdahaledir.

• Alkol tüketiminin sınırlandırılması, tütün ile sinerjik etkiyi azaltarak riski düşürür.

• HPV aşısının yaygınlaştırılması, HPV ilişkili orofarenks kanserlerinin uzun dönem insidansını azaltmada kritik bir halk sağlığı stratejisidir.

• EBV maruziyetini azaltmaya yönelik toplum sağlığı önlemleri, özellikle endemik bölgelerde nazofarenks kanseri riskini düşürmede önemlidir.

• Ağız hijyeninin iyileştirilmesi ve periodontal bakım, oral kavite maligniteleri için koruyucu etki sağlar.

• Asbest, nikel, odun tozu gibi mesleki maruziyetlerin kontrolü, iş sağlığı açısından risk modifikasyonunun temel öğesidir.

Bu koruyucu yaklaşımlar, baş-boyun kanserlerinin önlenebilir kısmını azaltmada toplumsal düzeyde önemli katkı sağlar.

12)Sonuç: Baş-boyun kanserleri klinik ve moleküler açıdan heterojen bir hastalık grubudur ve modern tedavi yaklaşımları giderek biyoloji temelli, genomik olarak yönlendirilen bir yapıya evrilmektedir. HPV/EBV durumunun belirlenmesi, genomik profilleme, PD-L1 ve TMB gibi immün biyobelirteçlerin değerlendirilmesi, doğru tedaviyi doğru hastaya yönlendirmede kritik rol taşır.

Genetik verilerin sistematik şekilde yorumlanması, yalnızca en uygun tedavi seçimini değil, aynı zamanda direnç mekanizmalarının erken öngörülmesini, hedefe yönelik ve immün-onkolojik tedavilerin daha rasyonel kullanılmasını sağlar. Bizim yaklaşımımız da bu bilimsel temele dayanarak; her hastanın tümörünü moleküler düzeyde analiz eden, klinik bulgularla entegre ederek kişiye özgü tedavi yol haritaları oluşturan bütüncül bir model sunmaktadır.

Bu moleküler odaklı değerlendirme, tedavi etkinliğini artıran, gereksiz toksisiteyi azaltan ve uzun dönem sonuçları iyileştiren modern onkoloji pratiğinin merkezinde yer almaktadır.

13)Kaynaklar:

1. Bray, F.; Laversanne, M.; Sung, H.; Ferlay, J.; Siegel, R.L.; Soerjomataram, I.; Jemal, A. Global Cancer Statistics 2022: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries. CA: A Cancer Journal for Clinicians 74, 229–263 (2024). doi:10.3322/caac.21827

2. Mody, M.D.; Rocco, J.W.; Yom, S.S.; Haddad, R.I.; Saba, N.F. Head and Neck Cancer. The Lancet 398, 2289–2299 (2021). doi:10.1016/S0140-6736(21)01550-6

3. Gillison, M.L.; Chaturvedi, A.K.; Anderson, W.F.; Fakhry, C. Epidemiology of Human Papillomavirus–Positive Head and Neck Squamous Cell Carcinoma. Journal of Clinical Oncology 33, 3235–3242 (2015). doi:10.1200/JCO.2015.61.6995

4. Gormley, M.; Creaney, G.; Schache, A.; Ingarfield, K.; Conway, D.I. Reviewing the Epidemiology of Head and Neck Cancer: Definitions, Trends and Risk Factors. British Dental Journal 233, 780–786 (2022). doi:10.1038/s41415-022-5369-1

5. Menezes, F.D.S.; Fernandes, G.A.; Antunes, J.L.F.; Villa, L.L.; Toporcov, T.N. Global Incidence Trends in Head and Neck Cancer for HPV-Related and -Unrelated Subsites: A Systematic Review of Population-Based Studies. Oral Oncology 115, 105177 (2021). doi:10.1016/j.oraloncology.2020.105177

6. Rettig, E.M.; D’Souza, G. Epidemiology of Head and Neck Cancer. Surgical Oncology Clinics of North America 24, 379–396 (2015). doi:10.1016/j.soc.2015.03.001

7. Barsouk, A.; Aluru, J.S.; Rawla, P.; Saginala, K.; Barsouk, A. Epidemiology, Risk Factors, and Prevention of Head and Neck Squamous Cell Carcinoma. Medical Sciences 11(2), 42 (2023). doi:10.3390/medsci11020042

8. Krzykawski, K., Kubina, R., Wendlocha, D., Sarna, R., Mielczarek-Palacz, A. Multifaceted Evaluation of Inhibitors of Anti-Apoptotic Proteins in Head and Neck Cancer: Insights from In Vitro, In Vivo, and Clinical Studies (Review). Pharmaceuticals 17(10), 1308 (2024). https://doi.org/10.3390/ph17101308

9. Leemans, C.R.; Snijders, P.J.; Brakenhoff, R.H. The Molecular Landscape of Head and Neck Cancer. Nature Reviews Cancer 18, 269–282 (2018). doi:10.1038/nrc.2018.11

10. Li, Q.; Tie, Y.; Alu, A.; Ma, X.; Shi, H. Targeted Therapy for Head and Neck Cancer: Signaling Pathways and Clinical Studies. Signal Transduction and Targeted Therapy 8, 31 (2023). doi:10.1038/s41392-022-01142-2

11. Patkar, D.; Lawande, M.; Yanamandala, R. Imaging in Head and Neck Cancers. An International Journal of Otorhinolaryngology Clinics 2(1), 15–23 (2010).

12. Ojiri, H. (Ed.). Diagnostic Imaging in Head and Neck Cancer. Springer, 2020. ISBN: 978-981-15-5545-2.

13. Vishwanath, V.; Jafarieh, S.; Rembielak, A. The Role of Imaging in Head and Neck Cancer: An Overview of Different Imaging Modalities in Primary Diagnosis and Staging of the Disease. Journal of Contemporary Brachytherapy 12(5), 512–518 (2020). https://doi.org/10.5114/jcb.2020.100386

14. Khan, Saqib Raza et al. Mean level of pretreatment neutrophil to lymphocyte ratio in patients with squamous cell carcinoma of the head and neck-Cross-sectional study. Heliyon 9,5 e15894 (2023). doi:10.1016/j.heliyon.2023.e15894

15. Chow, L.Q. Head and Neck Cancer. New England Journal of Medicine 382, 60–72 (2020). doi:10.1056/NEJMra1715715

16. Anderson, G.; Ebadi, M.; Vo, K.; Novak, J.; Govindarajan, A.; Amini, A. An Updated Review on Head and Neck Cancer Treatment with Radiation Therapy. Cancers 13, 4912 (2021). doi:10.3390/cancers13194912

17. Mandal, R.; Şenbabaoğlu, Y.; Desrichard, A.; et al. The Head and Neck Cancer Immune Landscape and Its Immunotherapeutic Implications. JCI Insight 1(17), e89829 (2016). doi:10.1172/jci.insight.89829

18. Jiang, R.; Gao, M.Z.; Chen, M.; Weatherspoon, D.J.; Watts, T.L.; Osazuwa-Peters, N. Genetic and Molecular Differences in Head and Neck Cancer Based on Smoking History. JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery 151(4), 379–388 (2025). doi:10.1001/jamaoto.2024.4928

19. Aguayo, F.; Perez-Dominguez, F.; Osorio, J.C.; Oliva, C.; Calaf, G.M. PI3K/AKT/mTOR Signaling Pathway in HPV-Driven Head and Neck Carcinogenesis: Therapeutic Implications. Biologу 12, 672 (2023). https://doi.org/10.3390/biology12050672

20. Raj, S.; Kesari, K.K.; Kumar, A.; Rathi, B.; Sharma, A.; Gupta, P.K.; Kumar, D. Molecular mechanism(s) of regulation(s) of c-MET/HGF signaling in head and neck cancer. Molecular Cancer 21, 31 (2022). doi:10.1186/s12943-022-01544-5